Dateline Manila & Presidentiables

Political Feature

Dateline Manila

Of ‘Presidentiables’ and Other Power Trips

By Aurelio S. Agcaoili, PhD

The last two months that I was away from Honolulu to witness first hand the unfolding of conflicting stories and equally convoluted newest ‘histories’ in the Philippines were a semester’s worth of Philippine Politics 101.

First in the social drama of political unraveling is the lack of statesmanship of many of the country’s pretenders to political astuteness.

The mud throwing continues until today, and there is no sign of a let-up.

Political callousness and insensitivity is the rule of the game, and the less the political leaders do not mind what the public says, the better for their political ambitions to keep on ruling over us come hell or high water.

With the latest fiasco on the loss of lives and limbs and livelihood for the many who are directly and indirectly affected by the latest peril at sea—the ‘sinking’ of MV Princess of the Stars becoming some kind of a B-rated soap opera, we can only despair, even if despair bleeds our minds dry and our hearts into some form of incapacity to feel, some kind of ‘unfeeling’ that renders us zombies and robots in this game of politics we call bad and irresponsible statecraft.

The presidential wannabes are coming in droves, and their number is growing each day.

The signs for such ‘nuclear’ ambitions—the intentions are good, the results so pathetically evil--are there for us to see.

The game of political peek-a-boo has begun, with those able to sow good deeds garnering some good sound bytes on primetime television or radio. Or newspaper headlines.

In political marketing and advertising, it is the name recall, Jose.

The name recall gives every presumptive president of the Philippines the edge over the rest of the lot, with cinematic presence even becoming some kind of a legitimate route to become an ‘honorable’ person.

Vilma Santos is being bandied about as the running mate of Noli de Castro, this one guy who declared his greetings to the land with that newscast voice in a Tagalog of his Mindoro days.

Santos’ presumptive candidacy for the second most powerful political leader of the land completes a dream team backed up by years of popular culture provided by cinema and its temptations to forget the real problems of the country by allowing us—even seducing us—to escape the dirt and grime via an exit door to a celluloid world of fantasy galore.

Given that Santos is one of the country’s better actresses, and eventually, better local government politicians, first as city mayor of Lipa, and then as governor of Cavite, the de Castro-Santos team is one for the books, with awareness and approval ratings easily giving them an edge over other candidates.

De Castro’s years of broadcasting work has given him sufficient recognition by any Filipino who has access to television, and this access cuts across the social classes, with the C-D crowd always giving approval to underdogs or those perceived to be one, and thus, to him who they perceived as a boy who comes from the province—‘promdi’—and thus, is one of them.

There is a marked illogicality in the choice of the masses if by the logic of political choice is meant the choice of a candidate who has extensive knowledge of governance and public affairs over those lesser mortals whose claim to leadership is but part of the all-out campaign to subtly fool us into making us believe that political leadership is their privilege and that we have no option except to make do with that privilege that they dangle before us.

In today’s politics, however, the ratings are somehow writ in stone as they serve as a covenant between the gullible public and the calculating quintessential politico.

Comes now Manuel Villar, one of our better senators.

Include the other possible perennially resurrecting leaders who impose themselves upon us, for better or for worse—and more for worse, if we believe in the cynicism of the men and women on the street who say that to live in this land is the same as to die.

The long lines of people queuing for that National Food Authority rice sold at a lesser cost than the market price is an indicator of the reason for that cynicism.

And this is good politics of staple food as well, with the hungry masses forever indebted to the political class led by the sitting president.

But there is despair here, if you wish, however understated this is.

Life, indeed, is a difficult text, and in the Philippines where leaders are there for a spectacle for the masses to get drunk and lose themselves in the frenzy of social injustice they sometimes cannot recognize as such—for a political abracadabra—life is a most difficult text.

Villar once sided with the people—or with those who thronged to EDSA for the second time around to revolt against the abuse of power of the Estrada regime.

And now, with the tragedies of overseas Filipino workers abused by employers in the Middle East and unable to go home for lack of airfare, and with Villar coming in to their rescue, this is good media mileage.

I believe it is done with a good heart as well, in a brew of mixed motives.

TV ads say he spends his own money to bring them home, an act Jinggoy Estrada the senator did as well, at least once, when he went to the Middle East to promote his movie and found the abused OFWs wanting to go home.

Villar played a key role in the wasted EDSA People Power II, that people power revolution that gave Gloria Macapagal Arroyo a crack at the presidency when the B-rated actor Joseph Estrada was indicted by the people for abuse of power and authority and for making the Philippines and its institutions his personal fiefdom.

The people—the masses, the Churches, the military, and the businessmen—gave PGMA the chance to do well, as they did with Corazon Aquino.

But that one fat chance came to waste, with Aquino honoring first our commitment to pay our debts to the international financial institutions rather than building up the economic institutions that were bled dry by the Marcoses.

The papers scream that Jose de Venecia is contemplating of a political comeback, as a presidential wannabe.

He is the same guy anointed by a minister of one of the fellowship churches, the minister even saying that God had said to him that JDV would be the man, that he would be The President.

The prophesy was a dud.

Somebody won, and his name was not JDV but someone else more loved by the masses because of his screen presence, and that wonderful and surprising ability to solve all problems, including the ability to arrest criminals, put them to prison, and thus announce to society that here is a social liberator and redeemer at last.

That man did not prove to be his screen persona, as our recent history can attest.

But with the Arroyo presidential pardon under his sleeves, Erap Estrada is a man walking freely.

Never mind that in the country’s jails, as Justice Puno has said, many people are languishing in jail for petty thievery, some beyond the maximum prison terms, some without court hearing because they have no money to pay for a lawyer to defend them.

Loren Legarda the broadcaster and now senator is going to test the waters again, this time not the vice presidency but the presidency, even as Noli de Castro is preparing to take over the helm from PGMA.

Legarda’s candidacy is neat and nifty: there is an intellectual in the Senate, a reasonable one, steeped in popular cultural forms, images, and symbols. She knows what ‘national defense’ is all about as well, degreed in that area at the National Defense College of the Philippines.

Fact is, she has brilliance, more brilliance than Noli. But can she win against him?

Then again, there is Manuel Villar to contend.

And the JDV with the political machinery that dates back more than two decades ago, with the Marcos regime.

It is less than two years before PGMA takes the bow, and says goodbye to the Palace Guards and the wretched poor who have become more numerous and poorer.

Her two sons are entrenched in politics now, and they sport the title ‘honorable.’

This game of politics is going to be a show, one for our noontime consumption, like the shows in Manila that make commerce out of the misery of our people.

In Honolulu, with our TFC to aid us, we gobble up these spectacles, the presidency and our misery.

The presidency is no different from “Wowowee” and “Eat Bulaga”

In 2010, it is going to be both, even if we have already started having a national premier showing in Manila today.

Feature, FAO, Aug 2008

People Power

EDITORIAL

The Power of the People & NaFFAA

In the rush to make good with our contract to perform our American, and American because Americanized lives, we forget the other side of us, we immigrants of this land that has, for better or for worse, graciously adopted us.

There is that wonderful myth that has kept us on our toes and has made us faithful to our civic duties, something that we can be proud of, really.

Sometimes we pat our back, and give ourselves some stroking, and say, Only in America can this thing happen.

Like going to the polls and casting our ballots so the candidate that has given us so much promise for a better life would have a chance at the presidency after years of decline of our democratic rights and democratized duties.

But there is one thing that is yet to be done by many of us Filipinos in the United States: to insist who we are and to resist the wanton ‘Coca-colanization’ and ‘MacDonaldization’ of our everyday lives.

The lessons of political empowerment is thus of paramount importance.

And this is where we locate—‘site’ is a more appropriate term here—the context of the National Federation of Filipino American Association, also known as NaFFAA.

NaFAA has taught us that we can be a political power to reckon with, that we are, in a way, our very own ‘people power’.

The lessons in people empowerment—of giving power to people who are ready to be responsible with this power, or better yet, to prepare them to manage what power can do to turn our lives into something that is not endlessly challenged by powerlessness or by the unjust distribution of power but by power properly distributed in keeping with the requisites of the social contract to do good and just and fair for all people—are lessons that are learned the hard way, always mindful of the inevitable challenge in the Lord Acton maxim that warns us that ‘power corrupts, absolute power corrupts absolutely.’

Whether in the Philippines, as is the case of the coming presidential elections in less than two years, or in the United States, with the presidential contest in less than three months from today giving the winner the responsibility of running the affairs of the ‘most powerful country’ in the world, people empowerment is not about receiving power but equipping ourselves with the very power given us by the fundamental law of the land where we live, or where we live our everyday lives.

Rational power, the well-thought out because critical power is what empowers us—is what binds all of us not only as civic citizens of a body politic but citizens as well of our cultures, our languages, and our world.

The power thus of the people is in the people, is among them, is in their midst.

Because the lessons from NaFFAA are for empowerment, we take our hats off for their years of serving us by giving us a voice amidst the cacophony of competing political claims.

Editorial, Fil-Am Observer, Aug 2008

Aweng: Introduksion

Introduksion

KUR-ITAN ITI KANITO DAGITI NGATANGATA:

TI AWENG KEN TI LITERATURA ILOKANA ITI BACARRA ITI NAPALABAS A GUDUA’T SIGLO

Aurelio Solver Agcaoili, PhD

Universidad ti Hawai’i iti Manoa &

Nakem Conferences

Ti Aweng ti natinggaw a pammaneknek ti managpartuat a kinasariwawek ti utek ni mannurat nga Ilokano uray sadinno ti ayanna.

No nagtalinaed daytoy a mannurat iti ili/pagilian, agbalin a saksi isuna dagiti nagkaadu nga aginaldaw a pakaburiburan ti ulo, pakaburiburan met laeng a rukod ti kapasidadna a makikinnurratsa kadagiti pasamak iti biag, paspasamak a karit met laeng la ket ta adda a residente ti kinasimbeng iti panunot.

No pimmanaw ni mannurat iti daytoy nga antolohia, romansaenna dayta nga ipapanaw ket birokenna ti ili/pagilian kadagiti lansangan ti nagtalawatawanna.

Ibitanna ti panaglanganna kadagiti ‘tularamid’ nga inaldaw-aldaw, kas kadagiti abrakadabra a maminribu a balbalatong dagiti agtuturay, a no dadduma ket agbanag met daytoy a panagibit a panangay-ay iti kapay-an.

Nga agbanag a metapora—kas iti ayat a napukaw, ti ayat iti panawen ti ariangga, iti panawen dagiti adu a karirikna a mangsudak iti kinatao, iti panawen dagiti kontradiksion ni kina-Ilokano nga expresion ni kina-Filipino.

Wenno kina-Filipino a ti expresionna ket kina-Ilokano.

000

Maysa a pakaidayawan ti panangisurat iti introduksion iti daytoy a libro a bunga dagiti adu nga anus ken sakripisio dagiti mannurat ken kasta met dagiti editor.

Maysa kadagiti nalawag a husgatayo ket daytoy: a ti Aweng, agraman dagiti mannurat ken editorna, ket addaan iti nabiag a sirmata—maysa a sirmata a nakapuntiria iti masakbayan no di man ketdi iti agnanayon.

Saan a kadawyan ti kastoy a sirmata ta kabulig daytoy ti kinamannaniw a kinamanangaskassaba a kinarebelde met laeng.

A kabulig ti rebolusion iti isip ken nakem.

A kabulig ti salamangka dagiti pangngarig.

A kabulig ti padto nga iti laeng puso ti agay-ayat iti ili/pagilian nga agindeg ken agbiag: ti padto maipapan ti panagapon dagiti amin nga exilo a nakem iti umok ti ili/pagilian nga iti agnanayon ket ipatpateg iti laksid ti kaadda dagiti tiempo a daytoy nga ili/pagilian ket umok met ti ranggas, dunggiar, kinadangkok.

Babaen iti daytoy nga antolohia, saan laeng a mataginayon dagiti sinurat dagiti agpampanunot a mannurat iti pagsasao nga Ilokano no di ket pasantaken dagiti sinurat ti pagsasao ken ti literatura a kasinginna.

Ngarud, maikanatad ken rumbeng ti panaglugay kadagitoy a kakadua iti pluma: gapu iti anepda a nainaw ken naipasngay ti kastoy a libro.

Maysa a manangisagut ken nawada—manangisagut ta nawada, ken nawada ta manangisagut—ti dana a winaknitan ken taltaluntonen ti Aweng: maysa kadagitoy dagiti naidumduma a gannuat dagiti mannurat nga addaan iti lokal ken lokalisado a sensibilidad a nakasentro iti panangbigbig iti lugar ti Bacarra iti topograpia dagiti lagip dagiti annakna—dagiti umili a minulina—nagtalinaed man dagitoy nga umili iti saklotna wenno immadayo dagitoy tapno agsublida a kankanayon iti Bacarra nga adda iti agtaginayon a lagip.

No awan dayta nga anep dagiti mannurat ken editor, agbanag a warawara dagiti ammotayo a sinurat dagiti taga-Bacarra—dagiti i-Bacarra.

Ita, iti Aweng, masaksiantayo ti napamaysa ken nakammaysa a sensitivo a meditasion dagiti mannurat.

Artistiko a meditasion a pagadawan iti adal.

Nasentimientuan a meditasion a pagadawan iti baro a kapampanunotan.

Naindaniwan a meditasion a pagtawingan kadagiti sursuro nga iparparipirip dagiti padas nga ulit-uliten nga am-amirisen dagiti mannurat, kadagiti man verso dagiti daniwda wenno kadagiti risisis ken pasamak a sarsarmingan dagiti sarsaritada.

Iti Aweng ket ti ebanghelio iti kina-Ilokano daytoy a ‘naimbag a damag’.

Ti ebanghelio a kas baro a damag, ti nasayaat a damag, ti naimbag a damag—ti kinaasinno a maysa nga obligasion a di laeng moral ken ontolohikal no di ket obligasion a lingguistiko ken kultural.

Makunatayo daytoy gapu iduronnatayo daytoy nga antolohia nga agsubli iti balitang ti lagip: ditoy dagiti maipasngay a tagainep, dagiti nagkaadu a karirikna, dagiti agtaltalawataw a panggep tapno kadagiti law-ang ti ili/pagilain ket sadiay a biroken dagiti adu a pakabuklan.

Sentral daytoy a rikna ti kadarrato a panagsublisubli iti ili/pagilian, heograpikal-pisikal man daytoy nga ili/pagilian wenno sikolohikal laengen para kadagiti exilo, kas koma ti representasion dagiti agkakalaing a mannurat nga agindegen iti ballasiw-taaw a nairaman iti daytoy nga antolohia.

Ti maysa a birtud daytoy nga antolohia ket ti agnanayonto a panagserbina a kas bubon—a kas pagtawingan kadagiti nagkaadu a meditasion ti puli maipapan iti kinaasinnona, maipapan kadagiti addaan-bugas a padasna, ken maipapan iti relasionna iti biag, iti aglawlaw, ken iti sabali.

000

Ti referensia ti ‘aweng’ iti daytoy nga antolohia ket di laeng historikal no di ket kultural.

Ken ikoniko.

Ken simboliko.

Ta ti torre ti Bacarra—ti agir-irig a torre ti Bacarra, kas kunada idi ubing pay datao—ket nagbalinen a representasion ti Bacarra ken dagiti umilina.

Ti ‘aweng’ ti kampanario ket representasion met laeng dagiti uni ken ayug ken timek ken boses nga aggubuay kadagiti taltalon ti ili, kadagiti sabangan ken aplayana, kadagiti turturod ken bambantayna, ken kadagiti karkarayan ken wawaig ken disdissuorna a metapora met laeng ti biag—ken lagip ken darepdep iti dayta a biag.

Ngem kas makitatayo iti daytoy a koleksion, rumkuas ti imahinasion, agragut nga agballasiw kadagiti isu amin nga ili/pagilian a pakaisadsadan ni i-Bacarra ket kantaen ni mannurat dagiti naruay a rikna ti ipapanaw, ti panagsubli, ti ipapanaw a din kabuyog ti panagsubli, ket kadagiti walangwalang dagiti estranghero a lugar iti Australia wenno Hawai’i, kas pagarigan, makitam dagiti agarimutong a lua, mangngegam dagiti bin-i ti garakdak, malasinmo dagiti malmalanga a kasingin ti kinaexilo ti padas.

Nabiag dagiti pangngarig ken expresion nga adda iti Aweng.

Asinno man nga agad-adal iti estetika, iti literatura Ilokana, ken iti lengguahe nga Ilokano ket masorpresa kadagiti naengkantuan a panagiyebkas dagiti mannurat kadagiti an-anek-ekenda.

Klaro daytoy iti Aweng: adda kelllaat ken buteng iti mahika ti sao a parnuayen ti panagiyablat kadagiti balikas a kaaduanna kadagitoy ket naibinggas iti kinapudno kadagiti nabaknang a padas dagiti mannurat—wenno kadagiti bimmullalayaw a padas-biag nga inda iladladawan.

No koma ta dagiti adu a mannurat iti maysa a lugar ket masurotanda ti dana a winaknitan ken taltaluntonen ita ti Aweng, dinton mariribukan ti ulo iti posible a pannakaungaw ti literatura ken pagsasao nga Ilokano.

Iti kasta, masierto ti pannakataginayon ti kina-Ilokano iti man Filipinas wenno iti ballasiw-taaw.

Honolulu, Hawai’i

Julio 2008

Politics and Popular Culture

Political Feature

Dateline Manila

Of ‘Presidentiables’ and Other Power Trips

By Aurelio S. Agcaoili, PhD

The last two months that I was away from Honolulu to witness first hand the unfolding of conflicting stories and equally convoluted newest ‘histories’ in the Philippines were a semester’s worth of Philippine Politics 101.

First in the social drama of political unraveling is the lack of statesmanship of many of the country’s pretenders to political astuteness.

The mud throwing continues until today, and there is no sign of a let-up.

Political callousness and insensitivity is the rule of the game, and the less the political leaders do not mind what the public says, the better for their political ambitions to keep on ruling over us come hell or high water.

With the latest fiasco on the loss of lives and limbs and livelihood for the many who are directly and indirectly affected by the latest peril at sea—the ‘sinking’ of MV Princess of the Stars becoming some kind of a B-rated soap opera, we can only despair, even if despair bleeds our minds dry and our hearts into some form of incapacity to feel, some kind of ‘unfeeling’ that renders us zombies and robots in this game of politics we call bad and irresponsible statecraft.

The presidential wannabes are coming in droves, and their number is growing each day.

The signs for such ‘nuclear’ ambitions—the intentions are good, the results so pathetically evil--are there for us to see.

The game of political peek-a-boo has begun, with those able to sow good deeds garnering some good sound bytes on primetime television or radio. Or newspaper headlines.

In political marketing and advertising, it is the name recall, Jose.

The name recall gives every presumptive president of the Philippines the edge over the rest of the lot, with cinematic presence even becoming some kind of a legitimate route to become an ‘honorable’ person.

Vilma Santos is being bandied about as the running mate of Noli de Castro, this one guy who declared his greetings to the land with that newscast voice in a Tagalog of his Mindoro days.

Santos’ presumptive candidacy for the second most powerful political leader of the land completes a dream team backed up by years of popular culture provided by cinema and its temptations to forget the real problems of the country by allowing us—even seducing us—to escape the dirt and grime via an exit door to a celluloid world of fantasy galore.

Given that Santos is one of the country’s better actresses, and eventually, better local government politicians, first as city mayor of Lipa, and then as governor of Cavite, the de Castro-Santos team is one for the books, with awareness and approval ratings easily giving them an edge over other candidates.

De Castro’s years of broadcasting work has given him sufficient recognition by any Filipino who has access to television, and this access cuts across the social classes, with the C-D crowd always giving approval to underdogs or those perceived to be one, and thus, to him who they perceived as a boy who comes from the province—‘promdi’—and thus, is one of them.

There is a marked illogicality in the choice of the masses if by the logic of political choice is meant the choice of a candidate who has extensive knowledge of governance and public affairs over those lesser mortals whose claim to leadership is but part of the all-out campaign to subtly fool us into making us believe that political leadership is their privilege and that we have no option except to make do with that privilege that they dangle before us.

In today’s politics, however, the ratings are somehow writ in stone as they serve as a covenant between the gullible public and the calculating quintessential politico.

Comes now Manuel Villar, one of our better senators.

Include the other possible perennially resurrecting leaders who impose themselves upon us, for better or for worse—and more for worse, if we believe in the cynicism of the men and women on the street who say that to live in this land is the same as to die.

The long lines of people queuing for that National Food Authority rice sold at a lesser cost than the market price is an indicator of the reason for that cynicism.

And this is good politics of staple food as well, with the hungry masses forever indebted to the political class led by the sitting president.

But there is despair here, if you wish, however understated this is.

Life, indeed, is a difficult text, and in the Philippines where leaders are there for a spectacle for the masses to get drunk and lose themselves in the frenzy of social injustice they sometimes cannot recognize as such—for a political abracadabra—life is a most difficult text.

Villar once sided with the people—or with those who thronged to EDSA for the second time around to revolt against the abuse of power of the Estrada regime.

And now, with the tragedies of overseas Filipino workers abused by employers in the Middle East and unable to go home for lack of airfare, and with Villar coming in to their rescue, this is good media mileage.

I believe it is done with a good heart as well, in a brew of mixed motives.

TV ads say he spends his own money to bring them home, an act Jinggoy Estrada the senator did as well, at least once, when he went to the Middle East to promote his movie and found the abused OFWs wanting to go home.

Villar played a key role in the wasted EDSA People Power II, that people power revolution that gave Gloria Macapagal Arroyo a crack at the presidency when the B-rated actor Joseph Estrada was indicted by the people for abuse of power and authority and for making the Philippines and its institutions his personal fiefdom.

The people—the masses, the Churches, the military, and the businessmen—gave PGMA the chance to do well, as they did with Corazon Aquino.

But that one fat chance came to waste, with Aquino honoring first our commitment to pay our debts to the international financial institutions rather than building up the economic institutions that were bled dry by the Marcoses.

The papers scream that Jose de Venecia is contemplating of a political comeback, as a presidential wannabe.

He is the same guy anointed by a minister of one of the fellowship churches, the minister even saying that God had said to him that JDV would be the man, that he would be The President.

The prophesy was a dud.

Somebody won, and his name was not JDV but someone else more loved by the masses because of his screen presence, and that wonderful and surprising ability to solve all problems, including the ability to arrest criminals, put them to prison, and thus announce to society that here is a social liberator and redeemer at last.

That man did not prove to be his screen persona, as our recent history can attest.

But with the Arroyo presidential pardon under his sleeves, Erap Estrada is a man walking freely.

Never mind that in the country’s jails, as Justice Puno has said, many people are languishing in jail for petty thievery, some beyond the maximum prison terms, some without court hearing because they have no money to pay for a lawyer to defend them.

Loren Legarda the broadcaster and now senator is going to test the waters again, this time not the vice presidency but the presidency, even as Noli de Castro is preparing to take over the helm from PGMA.

Legarda’s candidacy is neat and nifty: there is an intellectual in the Senate, reasonable, steeped in popular cultural forms, images, and symbols. She knows what ‘national defense’ is all about as well, degreed in that area at the National Defense College of the Philippines.

Fact is, she has brilliance, more brilliance than Noli. But can she win against him?

Then again, there is Manuel Villar to contend.

And the JDV with the political machinery that dates more than two decades ago, with the Marcos regime.

It is less than two years before PGMA takes the bow, and says goodbye to the Palace Guards and the wretched poor who have become more numerous and poorer.

Her two sons are entrenched in politics now, and they sport the title ‘honorable.’

This game of politics is going to be show, one for our noontime consumption, like the shows in Manila that make commerce out of the misery of our people.

In Honolulu, with our TFC to aid us, we gobble up these spectacles, the presidency and our misery.

The presidency is no different from “Wowowee” and “Eat Bulaga”

In 2010, it is going to be both, even if we have already started having a national premier showing in Manila today.

Repatriado

Jinggoy brings abused OFWs home, By Tarra Quismundo
Philippine Daily Inquirer, First Posted 06:25:00 07/07/2008

MANILA, Philippines—Imelda Marcos—not the former first lady but the OFW—was forced by poverty to leave her home in Nueva Ecija province four months ago to try her luck as a nanny in Dubai.

But verbal beatings and overwork broke her spirit just two months into her stay there, forcing her to run away from her employer and seek refuge at the Philippine mission.

Dagiti Kritikal a Panirigan para iti PIA

Dagiti Kritikal a Panirigan iti Panagadal Ilokano ken Amianan


Aurelio S. Agcaoili, Ph.D.

Universidad ti Hawai`i iti Manoa


Isingasing daytoy a papel dagiti panirigan ken paradaym a mabalin a maaramat tapno ti Panagadal Ilokano ken Amianan (PIA) ket mabukel a kas modo ti ammo a kritikal a mangsarsarming kadagiti nagduduma a padas dagiti tattao iti Ilocos ken iti Amianan a Luzon, a daytoy naud-udi ket bukbuklen dagiti nagduduma a padas a lingguistik ken kultural ngem agar-aramat iti Ilokano a kas linggua frangka iti biag a publiko ken panaggovernar. Babaen iti panangdiskutir a ti pudno, ti hushusto, ken makawayawaya nga adal maipapan iti Filipinas ket saan a mabalin nga agrugi iti predominansia a posision nga it-ited ti nagkadua a pangal ti Inglisisasion ken Tagalogisasion ti nailian ken komunal a padas-Filipino, buklen ti papel ti sumagmamano nga argumento tapno makita ti kinanasken-unay ti PlA bilang pangsukal iti sistematiko a pannakabura a resulta ti ‘sentrista’ a nasionalismo, neokolonisasion, ken globalisasion. Dagitoy a puersa ket pinapunggekda ti panagdur-as ti kinamanagpartuat dagiti nagduduma a kultura ken lengguahe iti Filipinas. Nadumaduma a panirigan—pilosopikal, kultural, lingguistik, ken epistemolohikal—ti maaramat tapno mabalabala ti argumento a kasapulan tapno maiabanse ti argumento a ti adal maipanggep iti Filipinas ket saan a mabalin a mangamin-amin wenno mangtottotalisar a pulitikal nga ehersisio iti nagan ti pagilian a Filipinas ken iti nasionalismo a Filipino aginggana a dina kabaelan a rakisaen ti lingguistik, epistemik, ken kultural nga epekto daytoy nga ehersisio.

Panagadal Filipino a Kas Radikal a Panirigan

Adda dagiti nagduduma a wagas a mabalin a maaramat tapno masirig ti Panagadal Filipino (PF) bilang paradaym ti ammo, a ti konsepto ti paradaym a naaramat ditoy ket sumursurot ti panagipapan iti maikadua a panagiyanag a Kuhnian bilang “dagiti pagraranudan nga ehemplo” (1970: 187) wenno “napalabas a modelo a balballigi” (1970: 175). Ti adda kadatayo ita uray no mairaman ti etnolingguistik nga exkursus ni Ferdinand Blumentritt ken ni Jose Rizal ket ti laeng maysa a klase ti ‘Pilipinolohia’ (‘Pilipino+lohia’) nga agpangpanggep, iti kasayaatan a panagipapan, a mangsirig iti universo dagiti Filipino a kas kolonial nga exhibit kontra iti opresion; wenno kolonial a tropeo, a ti maik-ikkan iti importansia ket ti ‘barbarismo’ ken ‘kinasalbahe’ ti maysa a grupo dagiti tattao kas iti St. Louis Fair idi 1904 idiay Missouri a nakaipakitaan dagiti purok ken dagiti pumurok nga inimportda manipud kadagiti nakonkistar nga isla ti Filipinas (cf. ti dua a pelikula, “Savage Acts” ken “Bontoc Eulogy”); wenno ti idea maipapan iti panagbirbirok iti namunganayan, kas maysa a henealohia wenno pakasaritaan ti kaamaan a naggapuan tapno insultuenda ti panggep dagiti kolonisador a ‘mangsibilisar’ kadatayo, kas iti errado a panangtunton ni Rizal a dagiti tattao iti Filipinas ket naggapu iti puli dagiti Malayo (Azurin 1995: 9). Dagiti kakastoy a panggep ti PF bilang modo ti ammo, ken kas naawatanda iti napalabas, ket agkibaltang a mangited iti maysa a modelo ti PF a kayattayo a mabalabala itatta. Babaen ti panangidaulo ti Universidad ti Filipinas iti pannakakonseptualisarna kadagiti narikor a dekada 60 ken 70 ken ti panangpagraduarna kadagiti adu nga agdama nga iskolar a sindadaan a mangipakita iti panagbalbaliw iti balabala a kognitivo a maus-usar kadagitoy dua a modelo iti PF, addaantayo itan iti panirigan ti PF nga agpada a kritikal ken komited—kritikal kadagiti modo ti produksion ken reproduksion ti ammo maipapan iti Filipinas ken komited met iti produksion ti dinamiko ken agtultuloy gapu ta kankanayon nga exploratorio nga adal maipapan iti gimong a Filipino, dagiti tattaona, dagiti kulturana, dagiti lengguahena, ti pulitikana, ken ti biagna nga ekonomiko.

Ti panangigunamgunam iti exploratorio, tentativo, ken lukat a naturalesa ti adal nga agresulta manipud iti kastoy a panirigan iti PF ket dawdawaten ti panangadmitir iti interpretivo a karakter dagiti amin nga ammo a pangtao, ken kasta met a kaduaenna ti panangbigbig ken panangadmitir iti mangibabaet a bileg ti pangtao a lengguahe kadagitoy amin a porma ti ammo a pangtao wenno adal-tao.

Gapu ta ti interpretivo nga adal-tao ket imbasarna ti bukodna a bagi iti kasapulan ken kaskenan a panangbigbig a ti adal-tao, iti amin a historikal a panawen, ket kankanayon a markado iti partikular a historikal a ‘kinasituasionna,’ babaen kadagiti rekisito ti panawen ken lugar, babaen kadagiti rekisito dagiti aktor ken aksion a makilaoklaok ken makibinninsabinsa iti pangtao a pakakumikoman ngem kankanayon ketdi a maawatan, nupay tentativo, babaen iti mapaspamasak a modo ti komunikasion nga awagantayo iti pangtao a lengguahe, isu ngarud a pangtao a lengguahe a dialekto, ti lengguahe a maus-usar iti ‘kinaaldaw-aldawna.’ Gapu ta ti inaldaw-aldaw a lengguahe—ti dialekto—ti mangiyeb-ebkas kadatayo, ti makitungtungtong kadatayo, ti makisinsinnao kadatayo, ken isuna met ti ibagbagatayo, ti kasasaotayo, ti kasinsinnaotayo, ken pamunganayantayo nga agisawang. Ti inaldaw-aldaw a pannakaawattayo maipapan iti lubong ket ngarud ket kanayon-a-nalpasen a resulta, ken nagbalin a possible, babaen ti inaldaw-aldaw a lengguahe—isu’t gapuna, nga iti udina, awan inaldaw-aldaw a lengguahe a mangwakwaknit iti ruangan ti lubong ti inaldaw-aldaw a pannakaawat a final, kompleto, di agbalbaliw, di marakrak, di nalaokan, ken puro.

Amin dagitoy a ramen, no makonsidera nga addaan iti intelektual nga integridad, ket makatulong kadatayo a mangamiris a ti PF ket saan a maipapan iti esensialismo ken saan a maipapan kadagiti absoluto no di ket maipapan iti essem—ti rugso ken derrep—tapno iti kasta ket maaddaan iti teoretikal ken praktikal a pagibatayan iti ammo maipapan iti lubong, iti bagi, ken kadagiti padas-tao. Ti pagibasaran ti ania man a rebolusionario ket ti kasapulan ken ti essem a mamagtalinaed iti panangpabpabarotayo iti ammotayo iti lubong, a ti panagpabaro ket mandato dagiti kellaat ken buteng iti panagbalbaliw, ngem marukod babaen iti abilidadtayo a mangakseptar iti kinakankanayon iti dayta a panagbalbaliw, a kankanayon a sisasagana ti panangsangotayo, panangresistirtayo, panangsukogtayo manen, panangparukma iti daytoy, wenno panangawat lattan. Tapno maawatantayo ti nagpasaran a balabala ti panagdur-as ti PF iti naglabas nga agarup 150 a tawen, mabalintay ti mangaramat iti heuristics, maysa a nawada a segmentasion a mailawlawag babaen kadagiti rekisito ti panagbalbaliw iti gimong: (a) maysa a modelo a pre-rebolusionario, pre-liberasion ken (b) maysa a modelo a liberasion.

Idi 1974, inaprobaran ti Universidad ti Filipinas ti kunkunana a Doktor iti Pilosopia iti Panagadal Filipino, maysa a multidisiplinari a graduado a programa, nga addaan iti prinsipal a gandat a “mangsanay kadagiti estudiante nga addaan iti kabaelan a mangsirig kadagiti parikut a Filipino manipud iti multidisiplinario a puntodevista bilang sungbat iti pannakasapul ti Filipinas kadagiti iskolar a nasanay kadagiti multidisiplinario a linia” (Bautista 1991: 24).

Manipud iti formal a panirigan, the nainsirmataan a direksion a tinalunton ti UP iti dayta a krusial a tiempo idi 70’s ket ipasimudaagna ti panagluom dagiti isu met laeng a radikal ken revolusionario nga idea idi 60’s a napakaro manipud kadagiti ranggo dagiti addaan iti tured a nangibaga nga adda di umiso iti pagilian ket ngarud masapul nga adda maaramid a panagkorehir. Nupay ti pakaseknan daytoy ket ti pagilian, masapul ti panangawattayo a daytoy baro a wagas ket adda ramut ken koneksionna kadagiti immunan a revolusionario a pannakibalubal dagiti umilitayo a pakairamanan, kas madakamat, ti pannakasapul a mapugsat ti kolonial a lubid a nangitali iti kolonisador ken kadagiti neokolonisador.

Tawtawingen ti PIA ti enerhia ken elanna manipud iti isu met laeng a revolusionario ken radikal a tradision. Dagiti ‘lokalisado’ a pannakirinnupak manipud iti Ilocos ket saan a kadagiti Ilokano laeng a napasamak, kas nalawag a makitatayo iti libro ni Willian Henry Scot nga Ilocano Responses to American Aggression, 1900-1901 (1986) ken iti Resistance and Revolution in the Cordillera nga inedit ni Delfin Tolentino Jr. (1994) partikular ti sinurat ni Scott nga “Igorot Responses to American Aims: 1576-1986” ken “Bontoc Uprising of 1881” ken ti sinurat ni Fay Dumagat a “The Role of Itneg (Tinggian) in 1896 Revolution.”

Kadagitoy a dokumento ken sabsabali pay ket ti historikal, ideolohikal, ken makawayawaya a relasion kadagiti nadumaduma a komunidad kultural ken tattao nga indihenoso iti Amianan, nga agpada a naitanikala iti direksion ti angin ken iti kultura a kinabinnurayda iti immuna-una a tattao a Y’ami/Ami/Yami ken pinabaknang ti Hindu, Buddhista, ken Arabiko a kultura a nakaengkuentroda. Sadinno ngarud ti pangtawingtayo iti konsepto ti PIA iti kontexto ti evolusionario a panagdur-as ti PF, nga addaan iti nalawlawag ken nalawlawag a direksion nga agtunda iti ammo a makaited iti panagwaywayas, a ti idea ti liberasion ket aggapu mismo iti nosion ti bugas ti wayawaya?

Ti panangigunamgunam iti konsepto a wayawaya ditoy ket aksidental ket mabalin a mairukit iti panangbigbig iti Ilokano a kas linggua frangka iti daytoy a deppaarna ti pagilian, a ti idea ti linggua frangka ket tentativo a naikkat iti mangolkolonia a pangpanggep dagiti dominante a lengguahe. Gapu ta ti panamagbalin ti Ilokano a kas linggua frangka iti Amianan ket saan a resulta ti lehislativo wenno ehekutivo nga akto, a no kas pagarigan adda man manipulasion iti daytoy a pasamak, dagitoy a manipulasion ket saan a klaro a ginandat no di ket resulta dagitoy ti sinnukat ken panagwaras dagiti nagduduma nga ethos ken lengguahe, mairaman ti dinamiko a komersio kadagiti indihenoso a tattao (IT) iti Amianan.

Gapu ta nalawag a dagiti Ilokano ket saanda a nasalsaliwanwan ngem kadagiti IT iti Amianan, a dagiti rekursos dagiti Ilokano ket nakurkurang nga amang ngem dagiti IT iti daytoy a deppaarna, isu a ti maysa kadagiti kangrunaan a gapu ti panagtalawatawda ket ti pannakasapulda iti baro a daga tapno agbiagda, parukmaen tapno mapabaknang ken tagikukuaenda, ket kalpasanna ket mangipasdekda iti komunidad a kaarngi ti pinanawanda a komunidad babaen ti panangnaganda iti baro a komunidadda iti nagan ti komunidad a pinanawanda, kas maysa kadagiti wagas, isu’t gapuna a ti nagan a ‘Kavintaran’ ket di agkibaltang nga adda a komunidad iti Nueva Vizcaya.

Ti PIA kas maysa a tentativo a formula para iti kasta nga adal nga agdurdur-as kadagiti nadumaduma a tattao iti Amianan, ket agpada a napagtitipon nga adal, ken maysa nga adal a mabalin a makaited iti umiso ken etikal a distinksion iti nagbaetan ti Panagadal Ilokano (PI) ken Panagadal Amianan (PA), a ti naud-udi ket kabaelanna (kas iti kaso ti Panagadal Cordillera), ken kinaagpaysuanna, ti agsanga iti adu pay a forma ti area ken kultural a panagadal. Posible ngarud ti mangsirmata, ken mangbukel iti—ket etikal a nasken nga aramidentayo daytoy—‘Panagadal Isabela’, ‘Panagadal Tanap Cagayan’. ‘Panagadal Ivatan’, nga amin ket maisina iti PI, iti wagas a tentativo, ngem saan nga agsina iti dakdakkel ken nalawlawa a panangsirig iti ‘PA’, a ti ‘PA’ ket parte ken katipping ti PF, no daytoy a panirigan ket sirigen iti radikal ken kritikal a wagas.

Ti parikut iti PF, agingga ita, ket ti kina-Manila-sentrik ti paniriganna iti amin maipapan iti Filipinas, ken ti panangigunamgunamna iti amin maipapan iti Filipinas segun iti pannakaipasdek iti nasion ken nasionalismo, a kabulon ti subtexto a ni kaano man ket di nabigbig numan pay mangmangted iti sukog ken forma kadagiti diskurso maipanggep iti Filipinas: ti puso ti kasta a diskurso ket ti sensibilidad a nakabasar iti aktitud ken disposision a Tagalogismo. Ti Tagalogismo, kas maawatan, ket formulasion ti ammo maipanggep iti Filipinas, ammo a nakabasar kadagiti padas iti sentro ti pulitika, ekonomia, ken kultura, nga iti kinapudnona ket puntodevista a Manila, privilehiado ken entitularisado kadagiti amin nga istruktura a sosial a ti balabala, orientasion, ken puntodevistana ket naynay a Tagalog. Daytoy a sibubukel a Tagalogisasion ti utek Filipino, mairaman ti panangsandi iti nagan iti nasional a lengguahe iti Filipino manipud iti Pilipino—a naggapu iti Tagalog—ken inikkan daytoy iti armada ken buyot-taaw ken aminen a forma ti pannakaibutaktak iti mas media ket nangpitot iti nawada a panirigan iti ammo a Filipino—wenno ammo maipapan iti Filipinas—ammo a nakabasar iti realidad ti multikulturalismo ken multilinggualismo ken ti ideal ti kultural a pluralismo. The sistematiko nga exklusion dagiti sabali a forma—ken amin a sabali a forma ti ammo dagiti Filipino a di makibinbinninglay iti lengguahe ken kultura a Tagalog—iti espasio a publiko ket namagbalin kadagitoy a sistema ken forma ti ammo a virtual a di makita ken illehitimo, ken impaidamda ti prestihio a rumbeng a para kadakuada. Dagiti iskolarsyip nga akademiko nga addaan pakainaigan iti PF ket kaskasdi a fundamental a no saan nga imbabaet ti Ingles ket winarwar ti Tagalog=P/Filipino, a naisangrat kadagiti iskolar ken mangrienriendia iti poder ken akademia, ken saan a para kadagiti masa. Ti laeng partisipasion dagiti masa kadagiti kastoy a forma ti ammo ket ti panangar-aramidda kadakuada nga ispektakulo kadagiti pabuya iti television iti katengngaan iti aldaw, a ti kinanaruay dagiti kinadaksanggasatda dagiti exhibit, ken kasta met dagiti mamultiplikar a panangngaasi dagiti elit ken komersiante ken dagiti kaaliadoda kas neokolonial a remedio.

Dagiti Pilosopikal a Ramut ti PIA

Mabalin nga adda dua a dana a masurot tapno mapadastayo a maawatan ti ‘ammo’—wenno dagiti bambanag a rumbeng ken nasken nga ammuentayo. Dagitoy a dana—maysa, ti ammo maipanggep iti lubong a pisikal ken material, ken dua, ti ammo maipanggep kadagiti tao, ti gimongda, ken dagiti relasionda mairaman ti relasionda iti universoda—ti pagibarasan iti dua a dadakkel a wagas ti panangsango iti klase ti ammo a kayattayo a mairangkap iti PIA. Insingasing ni Gadamer (1970/1989) ti nakaam-ammnut a koneksion iti baet ti ‘kinapudno’ ken ‘metodo’, a ti metodo ket agbunga, kas paggaammo unay, iti kita ti kinapudno nga ex-expektarentayo. Ti importansia daytoy a panirigan iti heuristiks ti pangtao nga ammo nga addaan dua a sanga, depende no ania a metodo ti sursuroten ti ammo, ket iti rugina ket nawayawayaantayo iti panagdanag a pinartuat ti absolutista nga argumento iti pangtao nga ammo ken iti kinapudnona babaen iti pilosopikal nga aktitud a mangibagbaga a ti laeng siensia—ken maawatantayo ditoy a ti siensia ket ti modelo iti laboratorio a kita ti siensia—ti makaibaga kadatayo no ania ti kinapudno gapu ta ti laeng siensia ti makaipakita kadatayo ti wagas tapno makagtengtayo iti ‘kumbiniente’ gapu ta sigurado a kinapudno iti udina babaen iti nailawlawag a teknik ti pannakadagdagullit ken prediktabilidad a nainsigudan nga adda iti metodona.

Adda problema iti kastoy a kinasierto ti kontemporario a siensia, gapu ta ibatbatina ti maysa nga aspekto a dina kayat a bigbigen: nga uray iti panangipasdek iti hipotesis—kas iti formulasion ti maysa a ‘sientifiko’ a problema, kas pagarigan, ket adda ditoyen daytay nainsigudan a prehuisio a mabalin a di mabigbig a kasta ti maysa nga agbirbirok iti sientifiko nga ammo. Ti panangbigbig wenno saan iti prehuisio ket dina punasen dayta a nainsigudan a prehuisio ngem ketdi agbalin a mangar-aria a presensia a mangdawdawat iti pannakabigbig a kas parte ti kinapudno ken integridad iti kada aramid a ‘sientifiko’. Ti panangrabsut ti kontemporario a siensia iti orihinal a nosion no ania ti siensia manipud kadagiti epistemiko a ramutna ket mangmangted-adal: ibagana kadatayo ti pakasaritaan ti panagdanag iti evolusion ti mabalin a makuna a ‘sierto’ nga adal--tao, kas ipakita ti pakasaritaan ti experimentasion ken argumentasion kadagiti agprapraktis a sientista manipud iti antigo aginggana ita. Ti ‘siensia’ nga aggapu iti ‘scire’—ammuen—ket napukawen iti panagserbina iti teknik ti repetision ken prediksion ken presision.

Ti giwang iti nagbaetan iti no ania koma ti siensia, kas makita iti modelo ti fisika, kas pagarigan, ken manipud iti basbassit a forma ti ‘siensia’ iti panaginterpreter kadagiti gimong a pangtao, ket nabayagen nga adda, nga inut-inot a nagtunda kadagiti ad-adu pay nga ispesialisado a forma ti adal-tao nga addaan kadagiti forma ti lengguahe, jargon, ken uray pay taktika. Maysa kadagiti wagas tapno maagasan daytoy a panagkontra—ket ti kasla panagbalubal ken kontradiksion—ket insingasing ni Gadamer idi imbagana ti dua a modelo ti panangsirigtayo no ania ti adal-tao babaen ti panangimutektektayo no ania a talaga ti birbirokentayo. No ti adal-tao ket maipapan ti fisikal nga universo, wenno ti siensia ti nakaparsuaan, kuna ni Gadamer a daytoy ket naturwissenschaften wenno panagadal iti napakarsuaan wenno iti fisikal nga universo. Iti sabali a bangir, no ti adal-tao ket maipapan iti sabali a ‘nakaparsuaan’—ti nakaparsuaan-tao—(kas koma kadagiti maipapan kadagiti tattao ken dagiti gimong ken kultura ken pakasaritaanda) aw-awaganna daytoy iti geisteswissenschaften, wenno adal-espiritu. Daytoy a formulasion, numan pay saan unay a baro gapu ta mabalin a mairukit iti nosion ti adal-tao a kas ‘siensia’ kas pinattapatta ti Aristotelian a grupo ti kapampanunotan ken winarwar dagiti Tomista idi panawen a medieval babaen iti paniriganda maipanggep kadagiti ‘sangsanga ti adal-tao’ a naibasar iti obheto ti panagsalsaludsoda, ket iparipiripna kadatayo a ti giwang iti baet ti material nga universo a kas obheto ti panagsalsaludsod ken ti universo ti espiritu ket tentativo.

Mabalin a makasursurotayo iti daytoy a distinksion—ket adu ti makalap ti PIA manipud iti daytoy.

The nawada a panirigan ti PIA ket ti pannakabaelna a mangsukimat kadagiti wagas tapno ti adal-tao ket mapagbalin a nagkammayet wenno integrativo manen, maisubli iti produktivo a formana tapno iti kasta ket maisurona kadagiti tao ti panagtalekda manen iti ammoda babaen ti panangbigbigda a dagiti ammoda ket kapada a lehitimo dagiti adal ti sabali maipapan iti lubong ken maipapan iti gimong-tao. Kas pagarigan, nupay adda fundamental a panaggudua iti baet ti botania ken ti lengguahe a Yogad, ti panangawat iti etno-botania dagiti tattao a Yogad ket kankanayon-a-nalpasen nga imbabaet ti bukodda a lengguahe ket saan a ti lengguahe ti sabali. Isu’t gapuna a ti naibabaet a bileg dagiti lengguahe dagiti tattao iti Amianan ket di mabalin a lisian wenno tagibassiten. Iti kastoy, magtengtayo ti kinaimposible ti lohika ti panangakpseptartayo a sibubukel ti panirigan a ti laeng lehitimo ken prestihioso a wagas tapno maawatantayo ti maysa a padas maipanggep iti Filipinas ket babaen iti mediasion ti nasional a lengguahe nga awan sabali no di ti equation a Tagalog=P/Filipino. Ti naturalisasion ti equation a Tagalog=P/Filipino babaen iti legal a proseso nga addaan iti mas naruay a dimension para iti panagilaksid ngem iti panagiraman, ken nangitan-ok iti padas ti sentro ti poder a ti nagsagaba ket ti padas dagiti adayo iti sentro ket maysa nga intelektual a kinapanglaw a nasken a sisasagana a bigbigen ti PF, admitirenna a saan ketdi nga ilibak, ken remedioanna kas parte ti gandatna a manginaig iti adal-nasional iti sosial a hustisia.

Ania ti implikasion dagitoy a bambanag ket kasano ti pannakainaigna iti isyu ti PIA a kas bagi ti ammo?

Simple laeng: ti Ilokos ket saan a naisina iti dakdakkel a lugar iti Amianan, agpada a kas fisikal wenno heograpiko a realidad, ken nangnangruna unay, kas sikolohikal a teritoria dagiti naiwaras a padas ken ti atiddog a lagip iti kultural ken ekonomik a relasion. Ti kayat a sawen daytoy ket ti nawadwada a balabala ti PA ket iramanna ti panagadal maipapan iti Ilocos, maipapan kadagiti tattao a BIBAAK (maysa a termino nga ad-adda nga us-usaren ti maysa a kultural nga organisasio iti Honolulu ken San Diego: Benguet, Ifugao, Bontoc, Apayao, Abra, ken Kalinga), ken maipanggep kadagiti tattao iti Amianan a pimmanaw wenno napan kadagiti sabsabali a lugar ken pinadur-asda dagiti komunidadda kadagitoy baro a luglugar a nakaisadsadanda. Iti udina, ti PIA ket saan laeng a maipapan iti panagadal iti maysa a lokal nga area, no di ket maysa nga area ti panagadal nga adda iti labes ti maysa nga erea mismo ken iramananna dagiti makidisdiskurso ken mangdisdiskurso kadagitoy a tattao ken mangnamnama a dagitoy a tattao ket makidinniskurso, ken agdiskuso, iti PIA.

Ti panangbukel iti PIA nga addaan iti subheto a klaro—maysa subheto a sipupudno a makidindinniskurso ken mangdisdiskurso kadagiti tattao iti Amianan—ket maysa a karit. Isina man wenno saan ti Panagadal Ilocos/Panagadal Ilokano iti PA ket maysa nga intelektual nga ehersisio a ti anagna itatta ket saan unay a pakaseknan. Adda dagiti mangibagbaga iti kontinuum--ti panagsisilpo—babaen iti panangitennag iti pangkabit a ‘ken’ ket sandian iti maysa a marker ti panagsisilpo, ti dash (-), ngem amin dagitoy nga aramid a panangpolis iti lengguahe, iti interest ti ‘estilo’, ket gandat a panglibeg iti etikal a pannakasapul a (a) kritikaren ti agdama a modo ti PF ken (b) imbitaren/pabilgen ti pannakabukel kadagiti sabali pay a modo ti panagadal maipanggep iti Filipinas babaen ti panagpuonan kadagiti naruay a posibilidad dagiti lengguahe ken kultura dagiti nailaksid a kultural a grupo iti pagilian, dagiti kultural a grupo a di pay naserbian iti kultural ken lingguistik a hustisia iti nabayagen a tiempo.

PIA ken ti Kuestion ti Kultural a Pluralismo

Ngem ti panangdawat manipud kadagiti tattao iti Amianan iti isu met laeng a sensitividad ken sensibiliad ket saan a sinnubalit, gapu ta daytoy ket addaan iti epistemiko nga annongen a nakabasar, kaaduanna, iti abilidad a makapasar iti epistemiko a metanoia—a panagbalbaliw iti utob-nakem—maipanggep iti no ania a talaga ti makaited-wayawaya ken kritikal ken komited nga adal-tao.

Gapu ta iti agdama, nalawag dagiti rekord: a mabilbilang dagiti tattaotayo iti Amianan ti addaan iti tured a mangtagikua kadagiti kultura ken lengguaheda, a dagiti Ilokano ket numero uno kadagitoy kadagiti kurang iti laingda iti panangilibakda iti kinailokanoda. Dagiti empirikal a datos ket masindadaanda nga adda, ken ti pannakuenta dagiti aktividad-komunidad ket lohikal unay.

Mano kadagiti Ilokano, kas pagarigan, ti addaan iti tured a mangaklon iti lengguaheda?

Ti sungbat iti daytoy ket maysa a kita ti abut, maysa a banag a pananggudua ken panagari, a resulta ti baro a modo ti kolonisasion a pagpaspasaran dagiti amin a di-Tagalog a tattao itatta. The cyber a forma ti protesta iti daytoy a kondision a panagilaksid ket adu, ken dagiti refleksion dagiti nailaksid ket iparipiripna no kasano a ti nasional a proyekto a mangen-entitular iti maysa a lengguahe a manglaklaksid kadagiti sabsabali pay a lengguahe ket nangpartuaten iti nagkaadu a kultural ken lingguistik a panagan-anniniwan kadagiti tattao iti ruar ti sentro ti poder.

Aggapu ti karit kadagiti report dagiti akademiko, manipud kadagiti ranggo dagiti manursuro iti eskuelas publikas nga agkunkuna a dagiti adalan ken estudianteda ket didan ipagpanpannakkel ti kinailokanoda. Mabainda nga agilokano—mabainda nga agsao iti Ilokano—kuna dagiti manursuro. Daytoy ket kongkreto a report, agdadata a kas paggaammo. Maibagatayo a kastoy amin ti report kadagiti dadduma pay a lingguistik ken kultural a grupo iti Amianan—ken mabalintay nga iraman ditoy ti report dagiti padas a migrante dagiti tattao iti Amianan iti ballasiw-taaw—ket ti resulta ket agarup agpapada. Ket ditoy, iramantay met dagiti manursuro: mabainda met nga agilokano.

Ngem dumteng ti husto a problema no saludsodentayo kadagiti manursuro no mano kadakuada—dagitoy a manursuro a mangmangted iti report—ti addaan iti kinapasindayag ken kinatured a mangaklon iti kinailokanoda.

Kinaagpaysuanna, mano kadagiti manursuro ti nasayud ken elegante a makasao iti Ilokano, ti edukado ken formal a sofistikasion daytoy a mangdawdawat iti agtultuloy a refleksion maipanggep kadagiti nawada a posibilidad ti Ilokano? Mano kadagiti manursuro nga Ilokano ti makabael nga agsao iti Ilokano nga addaan pasindayag, ken addaan iti panangbigbig kadagiti buteng ken sorpresa nga it-ited ti lengguahe nga Ilokano?

Mano kadagiti manursuro nga adda iti ranggotayo ti makabael a mangidiskurso a sipapasindayag maipanggep iti literario a pakasaritaan dagiti tattaotayo?

Mano kadagiti manursurotayo ti makabael nga agbasa kadagiti magasin nga Ilokano a di makarikna iti panagtagibassit, nga awanan-bain, a di mababain, ken di mangan-anniniwan?

Mano ti makabael a mangdiskutir a sitatalged ken addaan kinasanay kadagiti mannurat nga Ilokano nga agsursurat iti Ilokano, Tagalog, Ingles, ken Espaniol ken adu pay a lenglengguahe no ania dagiti sursuratenda?

Mano ti makaammo ken Leona Florentino ken dagiti ladladingitna, ti kinatured ken ti artistiko a panangaklonna iti bukodna a kita ti feminismo? Mano ti makaammo ken Ursula Villanueva? Mano ti makaammo ken Antonia Rubio? Mano ti makaammo ken Juan San Pedro Hidalgo Jr.?

Mano kadagiti sobrasobra a hiperbalorado a mannurat nga agsursurat saan nga iti Ilokano no di ket iti Tagalog ken iti Ingles, ken iti nabayagen a napalabas, iti Espaniol?

Mano ti makaammo iti Basi Revolt ken ti pannakayulogna daytoy iti serye dagiti ladawan iti kambas, kadagiti panel, ken maiparparang, iti kondision a dandanin maperdi, iti Burgos Museum iti Vigan?

Mano kadagiti mannurattayo ti agtultuloy a mangmina iti kararua ni Ilokano babaen ti panangminana met laeng iti bukodna a kararua? Mano kadagiti IT, bababen kadagiti panursuro ken aramidda, ket nangitultuloy a mangbiag kadagiti tradision nga itan ket rakrakraken dagiti gimong a globalisado ken nasionalisado?

Mano kadagiti nalalaing koma nga ubbing a mannurattayo ti mapukpukawtayo kadagiti sabali a pagbirokan ken industria gapu ta ditay agbasbasa, gapu ta ditay ipagpampannakkel ti obra nga Ilokano a basbasaentayo no ngay ta agbasbasatayo, ken gapu ta awan bibiangtayo no dagiti lengguahe nga Ilokano ken Amianan ket agbiag ken agsantakda iti sumaruno a lima a tawen?

Adu kadatayo nga akademiko, manursuro, ken lider edukasional, trabahante a kultural, ken uray pay dagiti adda iti govierno ti ignorante kadagiti bambanag a mainaig iti Ilokano ken iti Amianan uray no saan a nasken gapu ta maipapan nga ad-adu ti ammotayo ngem iti kadawyan a tao iti walangwalang. Inikkannatayo ti pakasaritaan ti daytoy a naisangsangayan a moral ken pulitkal nga obligasion, a naggapu iti ispesial a bendisiontayo, nga agbalin a saksi kadagiti kultura ken lengguahetayo nga Ilokano ken Amianan—panagsaksi iti kinapudnona, panagsaksi iti kaibatogan ken anagna, ken panagsaksi kadagiti naruay a posibilidadna.

Ngem iti kinapudnona, mano kadatayo, ti mangaw-awat iti daytoy nga awag iti kinapudno a sipapasnek ken situtured?

Mano kadatayo ti makaibaga a sipapasindayag, a wen, Siak ket maysaak nga iskolar nga Ilokano, ken ammok dagiti agpampanunot a Europeano ken Amerikano kas ken Luce Irigaray ken Toni Morrison ken ammok ti maipapan ken Michel Foucault ken Hans-Georg Gadamer ken Jurgen Habermas ken Pablo Neruda ken Virginia Woolf—ken ammok met dagiti kritikal nga obra dagiti iskolartayo? Mano kadatayo ti makainagan kadagiti mannurattayo manipud iti Amianan, dagiti meditasionda iti gerra ken pannakibalubal ken pannakidangadang, ken ti exkursusda iti wayawaya ken demokrasia ken sosial a hustisia?

PIA ken ti Multilinggualismo

Manon ti nakabasa iti patarus ni Greg Laconsay iti Ilokano iti Today’s Revolution: Democracy ni dati a Presidente Ferdinand Marcos, a ditoy ti nangiyuloganna no ania ti ‘consciousness’ iti napintas a konsepto nga Ilokano’—utob-nakem?

Mano ti makaammo a nasurok 100 a tawen ti napalabas, inruar ni Williams ti maysa a libro maipapan iti grammar ti Ilokano? Mano ti makaammo kadagiti sabasabali a version iti Ilokano ti Biblia a Kristiano?

Dagitoy a panangsagsaggamaysa kadagiti ammotayo ken kadagiti ditay ammo ket pananggandat iti panagkuenta ken panagbirbirok iti kararua. Kabaelantayo ti mangibaga iti imbaga ti di unay am-ammo nga autor iti Ingles; ngem ditay man kabaelan ti mangibaga iti imbaga ti nalaing a mannurattayo.

Sadinno ti pangrugian ti edukasion ken sadinno ti pagpatinggaanna?

Ditay kadi ibilang dagiti biolohistatayo iti etikal nga obligasionda a di mangammo iti lengguahetayo, kadagiti tattaotayo, ken iti kulturatayo?

Ditay kadi ibilang dagiti lidertayo iti edukasion iti dida panangammo maipapan iti kultural ken lingguistik a demokrasia ken ti kultural ken lingguistik a genocide a mapaspasamak kadagiti tattaotayo iti agdama?

Dagitoy nga isyu maipapan kadagiti Ilokano ket isu met laeng dagiti isyu a mangap-apektar kadagiti dua pay a K iti Amianan: ti Kordiliera ken ti Katantanapan ti Kagayan. (Us-usarek ti forma ti K dagiti uni dagiti lugar iti Amianan a kas pangtulong iti pananglagip: ti Kailokuan, ti Kordiliera, ken ti Katantanapan ti Kagayan). Kayatna a sawen ket masapul ti panangsaludsodtayo kadagiti isu met laeng a set dagiti saludsod, ken iti panangaramattayo kadagiti isu met laeng a pagibasaran, nasken a mabigbig dagiti sabsabali pay nga IT iti Amianan.

Ngem agsublitayo man pay iti isyu ti lingguistik ken kultural a genocide ken no kasano ti panangap-afektarna kadatayo a kas umili.

Ti klaro a posisionko ket daytoy: ditay itulok ti panagtultuloy daytoy a lingguistik ken kultural a genocide.

Ti mensahe a kayatko nga ibaga ket univokal ken dina admitiren ti sabali pay nga interpretasion: nasken ti panangisardeng kadagiti amin a puersa a mangar-aramid kadatayo a kas pasto, kas tattao nga itan ket manginginngina iti pananglipat, kas tattao a mangingingina iti panagsao iti pudno ngem mamati met nga adda pannakaisalakan iti panagbalin a partido iti daytoy a panagmasmaskara a mapaspasamak iti amin nga aglawlawtayo itatta.

Idinto ta kadagiti sabali a parte ti lubong ket adda daytay napakumbaba a pannakabigbig kadagiti kibaltang iti napalabas, iti makaistorbo ken makapapatay a pagbanagan ti pannakamasifikar kadagiti tattao ken panangaramid kadakuada nga agsao ken agisawang ken mangkita iti lubong babaen iti maysa ken maysa laeng a lengguahe, ken iti sistematiko a rektifikasion kadagiti errado iti napalabas babaen ti panangaramid nga ‘ofisial’ dagiti sabsabali pay a lengguahe manipud kadagiti rehionda a nainkalintegan a maikkan iti atension a saan a nakurkurang ngem kadagiti napagbalinen nga ‘ofisialisado’ babaen ti panangted iti pannakipagili kadayta a lengguahe ditoy a pagilian ket ar-aramidentayo a kas nasayaat dagiti fasistiko a posibilidad ti maysa nga ideolohia a di ken dinto kaano man mangaramid iti isip ken imahinasiontayo a produktivo, dayta nga ideolohia a mainaig iti maymaysa ken maymaysa laeng a lengguahe a mangkapkapsula iti kinaasinnotayo.

Ti idea ti nasional a lengguahe ket ideal; kastoy ti posisionko kadagiti immunanan a trabahok, ngem saan nga iti wagas a naynay latta ti pannakaitultuloy ti kultural ken lingguistik nga inhustisia kontra kadagiti tao iti maysa a nasion a bukbuklen dagiti nagduduma a kultura ken lengguahe, banag a virtual a mangar-aramid iti daytoy a nasion a kas nasion dagiti nasion. Ti idea ti nasional a lengguahe ket rebbengna laeng a surotenna ti espiritu ti fundamental a paglintegan ti pagilian, maysa a provision, iti biangko, a saanen a rumbeng a mabalusingsing pay gapu ta binalusingsingtayon: (a) a daytoy a nasional a lengguahe ket maawaganto iti Filipino ken (b) maibatayto daytoy kadagiti adda a lenglengguahetayo. Saanen a nasken a nayonantay pay daytoy, lallalo ta ti errado ti pakasaritaan ken kontra kadatayo.

Ti dakkel a pakarikutan ket umay no iti panangtuntuntontayo iti maymaysa a lingguistik a simbolo, ti mamutbuteng a kaibatogan ken efekto dayta a maysa a sao, ‘maymaysa’, ket mamaskaraan iti falso a panagkaykaysa ken falso a nasional a kultura ken amin ket falso a mainaig iti daytoy. Adda saan nga umiso ditoy ket dagiti iskolar ket rumbeng nga aramidenda ti dua a banag: (a) tumulongda a mangikkat iti maskara kadagitoy a kinaulbod nga inlaklakodan kadatayo iti naglabas a 70 a tawen manipud idi pirmaan ni Presidente Manuel Quezon ti linteg a nangaramid iti Tagalog a kas pagibasaran ti nasional a lengguahe, a ti pannakapirmana ket ipasimudaagna ti kabaelan nga aramiden ti presidensial a poder tapno maaramidna a dagiti lider iti lengguahe ken kultura ket akomadarenda ti pagayatan a presidensial a mangaramid iti Tagalog a kas nasional a lengguahe, ken (b) ipalubosda, babaen iti espiritu ti lingguistik a hustisia, ti maysa a forma ti sosial a hustisia, ti pannakapadur-as ti maysa a napaypayso ken pudpudno a gimong a nakabasar iti promesa ken dagiti posibilidad ti kultural a pluralism a kas wagas ti biag. Ti sinurat ni Andrew Gonzalez mainaig iti sosial a drama maipapan iti akomodasion a napasamak manipud kadagiti di informado ken ignorante nga Ilokano ken Cebuano a diputado iti dayta a deliberasion iti kuestion maipapan iti pagibasaran ti nasional a lengguahe ket isingasingna kadatayo ti kabaelan ti poder a presidensial.

Diak anamongan ti Tagalog a kas nasional a lengguahe. Saan a konstitusional daytoy.

Diak anamongan ti pannakaaramat ti Tagalog a maskara tapno maiwaras ti idea nga adda itan nasional a lengguahe a Filipino a maaw-awagan, iti amin a nagan, iti maysa nga iskizofreniko a nagan a P/Filipino segun iti maysa nga akademiko iti Universidad ti Filipinas. Saan a moral nga umiso ken umno daytoy.

Rebbengna laeng a madiagnostikar ti lingguistik ken kultural nga iskizofrenia, managanan, ken maikkatan iti maskara—ken ti prognosisna ket maibaga: daytoy ket mangmangted iti nakaal-alisto a genocide iti kultura nga Ilokano, iti lengguahe nga Ilokano, kadagiti lengguahe ken kultura ti Amianan.

Ita, sadinno ti pangilugarantayo ti PIA iti daytoy a lingguistik ken kultural a dangadang para iti wayawaya, autonomia, ken autentisidad?

Ti parikut iti isomorpismo—ti idea a Tagalog=P/Filipino—a napasamak iti Tagalog a kas nasional a lengguahe ket:

(a) inaramidna ti Tagalog a kas lengguahe a nangabak, nga agmartmartsa iti tugtog ti balligi, ken mangal-ala kadagiti mangitantandudo ken mamati, ken nakaala iti armada ken buyot-taaw ken sisasagana a makigerra kontra kadatayo amin, datayo a sabali ti pagsasaona, datayo a sabali ti panagimutektekna iti lubong;

(b) ipinosisionna ti Tagalog a kas politikal ken kultural ken ekonomik a balay-poder, nga ad-adu a ganansia kadagiti pelikula, magasin, libro, ken sabsabali pay a media no dagitoy ket adda iti Tagalog uray no madangran dagiti sabali a lengguahe, a mangnaynayon iti poder pulitikal kadagiti akademiko ken dadduma pay a lider kultural a makaammo nga agsao iti Tagalog a namaskaraan a P/Filipino, nga addaan iti superior a panagipasindayag para kadagiti amin a tattao nga agsasao iti daytoy;

(c) inaramidna a di magteng dagiti sabali a lengguahe, nakarkaron nga adda kadagiti lenglengleng, gapu ta ti existensiada ket saan nga importante numan pay dagiti mangitantandudo iti Tagalog ket ibagada ti maysa a pakonsuelodebobo a panangiramanda iti maysa wenno dua manipud iti lengguahe A, dua wenno tallo iti lengguahe B, ken uppat wenno lima iti lengguahe C;

(d) inaramidna a bulsek dagiti Filipino a linguist iti nasional a lengguahe, a mangay-ayat nga aglubnak iti nabensionan a panunot a ti mangmantener iti isomorpismo a ti Tagalog ken kapada ti P/Filipino ket maysa a kumbiniente a posision ken komportable nga intelektual a diskurso; ken

(e) inaramidna a ti literatura a Tagalog ti kanon ti ania man maipapan iti poetika ken estetika a lingguistik a Filipino, a ti sinurat a Tagalog ti maar-aramat a metro iti adu a banag, mairaman kadagiti pabor ken pakimkim a maibuyog iti sinurat a Tagalog, a pakairamanan ti pannakaited iti award a Nasional nga Artista iti Literatura—dagiti praktis a saan laeng a tiranikal ken di demokratiko, no di pay maanomalia iti pagilian a mangbigbigbig iti bendision ti diversidad ken multilinggualismo.

Kongklusion: ti PIA a kas Radikal a Panagbalbaliw iti Paradaym

Manipud kadaytoy a panirigan, makitatayo a nalawag ti pulitikal ken epistemiko a posision ti PIA. Dina itulok a ti ammo ket madagdagullit a mai-microwave no di ket pengdanna dagiti forma ti ammo a mangmangted iti kumbiniensa ken kinakomportable, ngem di met naan-anay a kritika tapno admitirenna ti fundamental a kurangna iti integridad ken kinapaypayso.

Dina itulok ti pannakadagullit kadagiti kinaulbod, ngem ketdi ikkatenna ti maskara dagitoy a kinaulbod iti pananggandatna a mangpartuat iti nawadwada a panirigan maipapan iti universo ken padas-tao babaen ti panangaramat iti kritikal a lente a mangilawlawag no ania ti makaaramid iti pudno ken kaibatogan tapno importante dagitoy.

Iti udina, ipaduyakyaktayo ditoy ti PIA a mangtingtingiting iti universo dagiti tattao iti Amianan manipud iti pulitikal, kultural, ken ekonomiko a panirigan:

(a) maysa a federalisado a parte ti pagilian nga addaan iti hushusto nga autonomia, nga addaan iti bukodna a linggua frangka, a ti pulitikana ket nakabasar iti managisakit a panagtaripato para iti bileg dagiti tattao a mangiyebkas kadagiti gasgasatda kadagiti termino a kukuada;

(b) maysa nga Amianan a bukbuklen dagiti nagduduma a kultura ken tattao ken lenglengguahe dagiti nagduduma nga IT; ken

(c) maysa nga Amianan nga adda bukodna a pagwerretan ti panagpuonan ken komersio, ken addaan iti kapabilidad a makiinnangkat, kas iti napalabas, kadagiti sabsabali a nasion-estado, sabsabali a federalisado a komunidad iti Filipinas, ken kadagiti bukodna nga IT.

Ti PIA ket maysa a sibubukel nga epistemolohia, maysa a baro a sirmata, maysa a baro a panangsirig kadagiti bambanag.

Ti PIA ti ridaw ti liberasion, ti sosial a pannakaisalakan, ken ti kultural nga afirmasion kadagiti kultural ken lingguistik a karbengan dagiti tattao, karbenganda a kas tao.

Dagiti Referensia

Azurin, A. M., “Mga katiwalian sa ating kamalayan tungkol sa kaalamang bayan,” in L.Q. Santiago, ed. Mga Idea at Estilo. Quezon City: University of the Philippines Press, 1995, pp. 7-20.

Bautista, V. V. and R. Pe-Pua, ed. Pilipinolohiya: Kasaysayan, Pilosopiya at Pananaliksik. Quezon City: Kalikasan Press, 1991.

Gadamer, H-G. Truth and Method. Continuum, 1970/1989.

Gonzalez, A.B. Language and Nationalism: The Philippine Experience Thus Far. Quezon City: Ateneo de Manila UP, 1980.

Kuhn, T. The Structure of Scientific Revolutions. second ed, enlarged. The University of Chicago Press, 1970.