Poetic Pathologies, 3

PATHOLOGIES OF ILOKANO POETICS, 3

 

 A. Solver Agcaoili

 

 

One of the ways by which we can begin to account the social responsibility of Ilokano poetics is to begin charting what I call an  ‘Ilokano literary history’ that does not follow the Renato Constantino trap of looking at the Philippine historical world using the lens of the outsider, with the landmarks of the way of looking at Philippine historical realities always those of the colonial/colonizer perspective.

 

Thus, if we go through a cursory reading of the textbooks idiotically multiplied to account the literary sensibilities of our people, we have these same age-old, impotent, and inutile because unproductive, even unimaginative historical frameworks: (a) pre-Spanish; (b) Spanish; (c) American; (d) Japanese; and (e) Contemporary. We look at the textbooks in high schools and colleges, and we have these immutable cornerstones to understanding what Philippine poetics is.

 

While the terms may not be exact, as we can quickly come up with a version of the interregnum between the (d) and the (e) by saying something like the continuum “Japanese-post WWII-Martial-EDSA One-EDSA Two” and its possible permutations in order to put a stress to the seemingly socially committed character of Philippine literature in general, this version does not respond to the need to look at Philippine experience from the outside, and using that outside view as the marker to account what could be presumed as the ‘national’ experience.

 

There are two problems here, which many anthologists and literary historians have failed to respond, including the national artist for literature Bien Lumbera in his idea of ‘Philippine national literature’, but which idea he would himself modify in the work, “Filipinos Writing”, with him as the general editor and with writers and scholars representing ‘literatures from the regions’ as area editors.

 

These problems always come up as our talking points in our continuing criticism of the concept of ‘national literature’: (a) the wrong historical framework for a truly just and fair literary history of the Philippines, and (b) the undue space given to Tagalog literature and the literature of the center of power and culture and commerce in the accounting of what constitutes ‘national literature’, with the other literatures simply marked off as ‘regional literatures’.

 

Those who studied under Lumbera, and this includes me, made it sure that we told him that we were not comfortable looking at Philippine literature by using the historical framework of Constantino.

 

We were—we are—continually on the lookout for a framework of Philippine literary history that acknowledges our ‘peoplehood’ and not simply as subjects of various colonizers and dictators and cheats and political opportunists, including all those who benefited from the two EDSA people power uprisings.

 

If we look at Ilokano literary history from this Constantino-Lumbera framework, we cannot truly account the best of our brains and the kind of investments we have to build up the Ilokano nation, which, to the mind of the congressman Carlos Padilla in his keynote address at the 3^rd Nakem Conference, is not something that is real only in the imagination but is reality in actuality. For him, there is, in fact, an Ilokano nation and it is not imagined, and it does not simply exist in the imagination of the Ilokanos.

 

This idea of Ilokano nation—an idea that we hold onto with clarity at the Nakem Conferences since we started this movement in 2006—is what should serve as the starting point for an honest-to-goodness Ilokano literary history.

 

We can begin by asking when this self-consciousness of being a people—of being Ilokanos—began, starting from the history of the misconceptions of the Ilokanos and their language as “Samtoy”, a curious term, that, in a previous essay, I had downplayed as part of the myth of knowledge multiplied and popularized by the Spanish colonizers and their ever-willing ignorant acolytes, but which knowledge, until today, is being rattled off by those who still believes in the Ilokano as Samtoy, as in the case of the book of Visitacion dela Torre on the Ilokanos. Sadly, there are many Ilokano writers writing in Ilokano who ignorantly also uses this as a historical fact, without knowing the historical circumstances of that dubious term and name.

 

In the early 90s, Benjamin Pascual, one of the better Ilokano writers whose fame lies primarily on his brilliant ability to write in both Ilokano and English with equal fluency and mastery and his translation of the ‘Biag ni Lam-ang” into English, came up with a rather crude way of ‘historicizing’ the narrative tradition of the Ilokanos.

 

Pascual’s view of Ilokano literary history, at least in that respect, begins with the idea of the ‘a pail of tears’ and some such metaphors, and which historical framework Rey Duque, in one of his essays, would cite. Lacking in substance and critical importance, and lacking in the capacity to surprise and torment writers so that they could locate themselves or other writers in such a lame and bland view, the proposal would not survive the test of time and simply died.  

 

The “Kutibeng”, an anthology of Ilokano poetry by Marcelino Foronda could have provided us with some clues on how we could frame our literary history. But the book  follows, naively at best, a linear history that does not do justice to the notion of ‘Ilokano nation’, a foreign term perhaps, in the historical consciousness of that book.

 

The linear history of the “Kutibeng” traces our encounter with the colonizer in 1621, with the catechetical translation of the ‘Doctrina’ until we hit 1971, a year prior to Martial Law. The history spans 350 years, with lots of gaps and silences.

 

I submit we have a linear view of Ilokano poetry through this work.

 

But I submit as well that the literary history of the Ilokano nation that we are looking for is not in this work, not when we account, in poetic forms, the many struggles of the Ilokano people—and by extension, as it always has been in Northwestern Philippines history—the Amianan peoples.

 

The need to insist on a plausible framework for a literary history of the Ilokano people, and thus, the Ilokano nation, is borne of the need to understand our own share of what is good and bad, our share of the idiosyncratic and the brilliant, and our obligation to truth-telling.

 

This literary history of the Ilokanos will tell us some of the things we have always wanted to know, especially the younger writers who have only a second-hand knowledge of the conspiracies and complicities of Ilokano poetics—thus Ilokano writing and Ilokano literature—during Martial Law.

 

Someone has to answer this important question: What happened to Ilokano poetics when Ferdinand Marcos had all the power in his hands, including the power to administer the oath of office to the revered Ilokano writers who would eventually provide the contours and topography, not to mention the terrain of discourse, during the long and dark years of Martial Law?

 

Someone has to answer this question: What complicities are there in the giving of awards to people whose literary achievements are dubious? How do we ever justify the giving of an important award by a Committee of One, the award given by an important body of Ilokano writers?

 

Someone has to answer this question: What accommodations were given during the Marcos dictatorship? Who were involved? What were the repercussions of these accommodations insofar as Ilokano writing and reading are concerned?

 

Someone has to answer this question: Who determines that only one and one group of writers has prior claim to legitimacy as ‘a writers association’ and all other writers groups do not have the right to exist? Who gives the franchise to such claims?

 

Someone has to answer this question: How solidly grounded Ilokano poetics is in terms of its social commitment to the fundamental causes of the Ilokano nation, and thus, of the Philippine nation? What kind of a critical contribution Ilokano poetics has given in the pursuit of an aesthetic discourse that brings to light the already confused and confusing world of the Ilokanos, in the Ilocano homeland and in the diaspora?

 

Someone has to answer this question: In the attempt of Ilokano poetics to serve the community of Ilokanos, what corrupt and corrupting practices had there been that stood in they way of giving that service? Are these corrupt and corrupting practices still prevailing, however tacit these are?

 

These questions strike at the core of the historical realities of the Ilokano nation, and they point to the literary works that will guide us in understanding the aesthetics responses of the Ilokanos to these social and historical challenges.

 

Certainly, what Ilokano poetics needs right now are literary historians that can afford to open the door to an enlightened Ilokano conversation, minus the mulct and the muck that we see and read in message boards and internet sites, especially by those whose only virtue is to be coward by hiding behind anonymous names and yet calling out the names of their enemies for the cyberspace public to scorn and stone.

 

Certainly, Ilokano poetics—and thus, Ilokano writing and Ilokano literature—is not about writers being a ‘stars’ or playing a ‘starring’ roles on the pages of a popular Ilokano magazine.

 

Ilokano poetics is about social commitment to truth telling, to telling a liberatory vision for a people, to sharing that vision with others.

 

 

 

Poetic Pathologies, 2

PATHOLOGIES OF ILOKANO POETICS, 2

 

A. Solver Agcaoili

 

 

The trouble with Ilokano poetics is that no one is telling us that something is wrong with our art and craft and that something needs to be done with urgency.

 

Like Philippine literature in general, if the awards were to be the gauge, the verdict of literary incestuous relationship is quite clear: in most of the award-giving bodies and organizations, we have a constancy of almost the same names of judges going on a merry go-round, like a Russian roulette. 

 

Many of the aesthetic biases of these judges—biases that were seldom rethought and revisited—were those of the 1950s and the 1960, and some, veritably, have not progressed beyond those years since year-in and year-out, the same topics are being discussed at the annual literary conferences, the topics seldom going beyond the question of craft, the eternal but now mindless, ‘how to’.

 

In saying this, what we have got is a difficult and terrible case of in-breeding, a case which almost always results in having the same rehashed ideas about what is aesthetically redemptive for our people. 

 

In-breeding among people results in abnormality.

 

In-breeding in ideas results in ‘sumilasu’, a term culled from a poem of protest written during Martial Law and published on the pages of Bannawag when then Gen. Hans Menzi was still the publisher.

 

‘Sumilasu’, of course, is the same kind of sordid sameness.

 

If it happens that a new name crops up and is added to a list of judges, that name would be suspect if his or her name has never seen print as Exhibit 101 on the pages of Bannawag.

 

We forget that there are students of Ilokano poetics out there that may not be writers of Bannawag but serious students of the kind of writing that we produce and consume.

 

But this constancy of the same names and their proteges is a prime suspect here--that constancy a main actor in the liaisons that result in 'Ilokano literary incest'. 

 

With Ilokano writers reading only each other in a backstroking technique of “Read me, bro and I will read you, bro”, we are developing some kind of a partnership of aesthetic sensibilities grounded on the truths accepted by the Mafia with their code of honor of complicity, silence, acquiescence, and loyalty to friends and compadres and comadres. 

 

The end-result is this: we are creating a vicious circle, so vicious that the only way to redeem the results of this circle from perdition is to prick open the cocoon that we have kept our poetics for so long, the covering that insulated that poetics from the surprising entanglements of brilliant and challenging ideas a thinking mind could bring, entanglements that offer us polylemmas so that in the search for what is right and true, we could have an informed judgment.

 

True, poetics is not supposed to be telling us how to conduct our lives the way patriarchs and zealots and moral bigots in the past had done.

 

But it is also true to say that when a work of literature does not heighten our awareness of the human condition, what is it for?

 

The critic Leopoldo Yabes did not have kind words for the kind of Ilokano poetics during his time time.

 

Operating from the framework of Western canon and Western literary theoretical approaches as all those trained in English studies during the 30s until the 50s were wont to follow for their guidance in the understanding of any literary text, he branded Ilokano writing—and hence, Ilokano poetics—as ‘melodramatic.’

 

The label is an honest but a harsh judgment of the kind of writing Ilokanos produce when using their own mother language, a judgment that is not applied to Ilokanos during his time who were writing in other languages, notably, in English, Tagalog, and Spanish.

 

Compared with the innate elegance of the epic “Biag ni Lam-ang”, the writing that marked our encounter with America followed the exaggerated, the ham, the histrionic—characteristics that could perhaps be said of the works of writers during the last part of the 19^th century, when Spanish supremacy was about to bow down to the upstart military occupiers that bought us from our former colonizers for US20 million. 

 

The critic and Ilokano teacher Noemi Ulep Rosal and I did not totally agree with Yabes’ position precisely because we wanted to pursue the academic and political agenda that Ilokano writing deserves to be taught and promoted at the University of the Philippines where we both taught for a time, until I left that University with only her taking up the cudgels of developing a critical awareness of what Ilokano poetics can offer to inform what we, in the academe, were dreaming of:  a ‘national literature’ or ‘literature of the nation’. There were two other academics that dabbled in Ilokano literary and translation studies, but one left eventually for good upon retirement, and another also left the University when she joined me at the University of Hawai’i as a faculty of the Ilokano Language and Literature Program. 

 

Rosal and I thought that Yabes was using an etic perspective, with an outsider looking in and trying to make sense of what we are—what the Ilokano people are as producers of a literary culture.

 

But Rosal and I understood that Yabes was right: that the only drama we can afford to portray in our works is the ‘melodramatic’, with the poetic vitality that informs an obra maestra lost in the mind of the writer and in the kind of words he uses to infuse life into his work. 

 

This is where we need to distinguish two things: sentiment and sentimentalism, the last one the vice of many of Ilokano works, the first the virtue that it lacks because the moment any of the works invests upon it, any touch of ‘sentiment’ always ends up as an extravagant, even redundant, expression of sentimentalism.

 

The acknowledgement of human emotion and the passion that goes with such an act can only be guided by the logic of truth and the meaningful—and the context of the human drama informing such logic.

 

An exaggeration would let loose the virtues a good work might have as part of its offering to make a work speak its truth.

 

But with sentimentalism, there is a falsity involved since what we have got is an artifice of what matters, a facsimile of what could have been, an imitation of an imitation without acknowledging that art, of any form, is already by itself an imitation.

 

One example of a well-knit narrative that is so sparse with its word use but is so rich with its gaps and silences is Manuel Diaz’s “Rice for the Moon.”

 

In my years of teaching Ilokano literature in both the original and in English translation, this piece always sees the light of day in my classroom before students who always what on earth did make me choose this piece and include it in their reader. I would go cryptic in my defense of this piece by invoking the kind of power that love in the time of war has, love that is faithful  and yet it is fragile because broken lovers come to haunt the broken memories. 

 

Seen through the eyes of a young boy, in the early grades and impassioned more by ‘kudisi’ and ‘sunay’ and the summers of wanton gallivanting in the fields where fighting spiders abound, “Rice” brings us to the second World War and the difficult choices a family has to make to survive, just to survive, with the subplot talking about a certain don Gaspar, named after a magus, lusting for Coring, the maiden whose lover had to respond to the call of his homeland so he would serve the homeland, after promising Coring that he would come back to fulfill his love for her in that final tryst that the young boy witnessed.

 

Add the tragic symbol of the story—the ‘warsi’ for the ‘darudar’ (the rice-throwing ceremony of the Ilokanos) event and you have a whole cultural and social history of the Ilokano people dramatized in that sparsely worded story you hope it was you who wrote it.

 

If we are looking for a work that resonates, a work that deserves the honor we all could be proud of, this “Rice” is one example of the not-so-many we have around.

 

Now comes the honor we accord to our writers, with their Leona Florentino and Pedro Bukaneg. Who, among those who were given that honor, deserve the accolade? Do their works resonate like “Rice”?

 

Or, in the giving of the awards, the melodramatic was involved, with a Committee of One responsible for arguing the case of some because these writers were plain and simple evangelists of the ham?

 

Our accounting must begin now.

 

 

 

 

 

 

Poetic Pathologies, 1

PATHOLOGIES OF ILOKANO POETICS, 1

 

A. Solver Agcaoili

 

 

The big question relative to Ilokano writing in general, and Ilokano literature in particular, is this: what is wrong with it?

 

This question gains currency when some tests come along, as is the case with what is happening to one of the many publics of Ilokano poetics we call simply ‘the Ilokano writers’. 

 

Ilokano poetics, of course, as understood in this essay, is a generic concept that means the principle and form of ‘Ilokano literary art’.

 

This artistic form—also understood popularly as ‘Ilokano literature’, is not a monolithic concept as it reveals complex practices both in its production and consumption, therefore summoning a variety of critical approaches to its understanding.

 

In general terms, Ilokano literature easily falls under the rubric of what is called popular culture or pop culture—a kind of culture mediated by capital and the logic of industry that goes with that capital. In short, it is a game played between the business people whose interest is in the marketing of culture and its derivatives, and the consumers of that culture, that is, the readers.

 

This kind of a culture, of course, can be distinguished from a more ideologically critical form of culture called mass art or the art of the masses—a kind of cultural production and consumption in which critical consciousness and its evolution is its aim.

 

Ilokano literature has traces in both: as popular culture or as mass art, this last one specifically called the literature of the masses. While the distinction is analytical, it is possible that a certain poetic practice, while produced and consumed by a cultural structure mediated by capital and industry, may contain a critical perspective of the life of the community and the aim of that life for the pursuit of genuine freedom, and thus, that literary practice might eventually fall under the rubric of mass literature.

 

When we therefore speak of the pathologies of Ilokano poetics, we refer to that which ails this form of artistic practice, and the kind of dynamic that goes with the production and consumption of works produced out of that artistic practice.

 

Here is the verdict: a large chunk of Ilokano literature being practiced is a useless body of pulp, with no sense of critical consciousness but only investing upon this body of pulp sentimentalism, with no liberating view of the terrors and surprises of how sentiments can be summoned to humanize the everyday documentation of life.

 

A good literary work can summon the energies that attend to the meditative recognition of the redeeming power of human sentiments; the falling into the trap of sentimentalism is what renders a seemingly good work as pulp that is good only for the trash bin.

 

Many of the short stories that Ilokano literature have produced follow this trap of sentimentalism, an endless trap—this trap relentless in its production and reproduction of ‘idealized’ Ilokano women, for instance, women who kowtow to the wishes of Ilokano men, of Ilokano women vowing to love even the most stupid of their Ilokano husbands or lovers. Or children abused—domestically violated by their fathers and mothers—in order for these children to be taught the hard lessons of life. 

 

No, we cannot allow literature to become an instrument of the continuing dehumanization of women and children—and men—as well.

 

If Ilokano literature fails to respond to the fundamental issue of human liberation, then it will be forever useless, as it will continue to inflict upon us harm with its promise of ‘dolce’ plain and pure, with no responsibility for ‘utile’.

 

Dolce, of course, is sweetness, or as one Ilokano writer would have it: “makaay-ayo iti agbasbasa”. This is crap, when this is the only criterion for the production of Ilokano literature, whether popular or mass. While sweetness is an obligation to our readers, we have an obligation as well to cultivate their sense of what is right, of what is meaningful, of what makes sense, indeed, in life. 

This leads us to utile.

Utile is that commitment any Ilokano literary practice ought to have, its function of becoming an agent for the cultivation of mind and thought, and thus, life.

 

We must insist on this thesis: dolce alone does not suffice—and neither is utile too.

 

An honest Ilokano work of literature, honest because it is true to its aim, would have to navigate the demands of both dolce and utile, and the artistic ability of the writer is to be able to have virtue in his work. Otherwise, the writer is a pretender: pretending to please his or her audiences, and then in the end, really pleasing them, but making them dumb as well. That is, if the writer himself or herself is not also dumb, made dumb by his or her pretenses to his or her art or craft. 

 

To illustrate:

 

We have the “Wedding Dance” and its thesis of love and suffering and sacrifices restated over and over again, with no hope for redemption. We juxtapose this against another narrative, in a dramatic form, "Bukel ti Rengngat."

 

What we need, for instance, is to unravel this pathology by invoking the kind of courage Pelagio Alcantara exhibited when he recast that anti-woman Amador Daguio story into something redemptive and redeeming, with his Ilokano story, “Bukel ti Rengngat”. 

 

In Alcantara’s bold reworking of a classic of Philippine literature in English—one whose lines and scenes every educated university student almost memorized in his or her general education years--we have before us the unfurling of a misreading of the human and the social condition, and the rendering of that misreading as ‘the’ right one without asking the bigger questions of human life. 

 

With a dramatic twisting and turning of the plot of the original narrative, Alcantara commences the unfurling of social injustice as lived in the personal with the renaming of the characters in the Daguio original and making these characters act, with their new names, in accord with the issues of basic justice, with Damiyao not anymore simply a foot soldier of a fossilized, almost inhuman, view of a living culture, and Linnaay and Nimnay able to discourse the text of their lives, their loves included. 

The Daguio piece gives you Awiyao the lover whose only option was to submit to the power of the tribe and to have no courage to fight for the big love of his life. 

With that failure by Awiyao to discourse love and commit to it--his love in the context of both his person and his community--we have a Lumnay, a failed human being, caressing her Cordillera ‘sitao’, her failure co-authored by her very own beloved who has that cowardly act of declaring his undying love while the drums of the tribe, in that dong-dong-dong of frenzied beatings, constantly call him to his new wedding with someone else.   

 

With this bold stroke, we have a model, as we have a model in the various poems of Juan S.P. Hidalgo.

 

I remember one of his poems that to this day continues to haunt me: it is the story of brothers, one a guerilla, another a soldier, and the setting, as we can see in the painting that I saw in his house a long time ago in graduate school when I first egged him on for an interview, is possibly in Vintar or Piddig, the hometown of my ancestors. Either of the places, of course, is a symbol, and it can be anywhere in the rural areas where the mountains still call the rebels and the soldiers still pursue them, in that endless hide-and-seek of murder and mayhem in the name of our people, in the name of democracy for the elites, in the name of freedom for the elect.

 

Given these two as examples, the elders of Ilokano poetics have left us something to think about and hold onto and believe that something good is still—still—happening in Ilokano literature. But this something that is good is tentative, is temporal, is, in fact, fragile, as the pathological in Ilokano poetics is getting more and more delicate and serious, grave and cancerous. 

 

When we see the rising critical consciousness of the current crop of younger writers, we see the daring veins of these works of committed writing by Alcantara, at least with the “Bukel ti Rengngat” play and by the many poems of Hidalgo.

 

But this we must say now: Alcantara was informed by a more universal view of literature, and that spirit he caught from his readings and meditations he used in his works.

 

Hidalgo had the same exposure to other works and other aesthetic and poetic practices other than the incestuous works of Ilokano writers, with one Ilokano writer reading only another Ilokano writer and thus forming a partnership that might as well be called a mutual admiration club: “I pat your back, bro, you pat my back, bro.”

 

This kind of an attitude gives rise to the almost impossible practice of criticism in Ilokano literature as a popular form.

 

What we have thus is another incestuous criticism--a rather narrow form of criticism that makes use of all those impossible jargon and register from the academe that only those intellectual braggarts and wannabes could understand. 

This criticism in and from the academe, when not returned in a to-and-fro relationship with the community of writers of this poetics, breeds only high-brow, unreadable critics among those in that culture industry of the universities and colleges. 

What we have thus is an academic critic talking to an academic critic, with each other as the audience as well. 

That situation does not lead to a broader conversation but to a conversation among the elite who can afford not to take part in the mutual stroking of Ilokano writers, and perhaps their division into camps that can afford to throw muck at each other, their throwing before the public that is almost always caught off-guard. If this is not intellectual incest, I do not know of any other name for this.

 

In both practices, Ilokano poetics is at the losing end.

 

So what is pathologic with Ilokano poetics?

 

It is that incestuous relationship between its production and consumption, with Ilokano writers the number one agent in that disease I call, borrowing some terms in bioethical inquiry, as “iatrogenesis pandemic”: a disease that begins with the Ilokano writer and ends with the Ilokano writer.

 

Sadly, one of the proofs of this iatrogenesis pandemic in Ilokano poetics is the giving of awards to writers and/or pretenders who cannot even show a mature—and thus a quality—body of work to prove their claim to greatness in the eyes of their peers. 

Such a body of work ought to have resonance, and failing to have that, these awards are not of merit but of dubious gifts of flattery, its ground ad populum and its dubious glorious mysteries something that we all have to stop reciting in that angelus of self-deception and more so, delusion of grandeur. 

 

If we are going to ask for an accounting of those who have been awarded by the GUMIL Filipinas with the Leona Florentino for the greatest of the Ilokano women writers and the Pedro Bukaneg for the greatest of the Ilokano men, I wonder if we have the courage to come up with a blatant move to recall some of them. 

Really now: are all of them deserving precisely because they can prove that their body of works--presuming they have--are wellspring for the cultivation of our life as a people?

Failing to account these awards is the continuing commission of this pathologic poetic incest that is happening. 

The good poet--the one who is bold and daring--needs to speak up and be honest with the honor accorded to him or her by his or her peers. If she or he does not deserve it, she or he should return it to the irresponsible committee of one or few that gave her or him that award. 

 

It is pathological, this practice, and we need to have the courage to reflect and criticize our selves. This is called reflexivity, and good Ilokano poetics must have to have this.

Hon, HI/Dec 29/08

 

 

 

 

Panagkautibo iti ayat idiay Gaza

GAZA CITY, Gaza Strip –Nagitennag iti nasurok a sangagasut a tonelada ti bomba dagiti eroplano a panggera ti Israel idiay Gaza idi Dis. 27. Adda iti turay ti Hamas ti nasao a lugar. Namkuatan ti pannakatay ti nasurok a 200 a tattao daytoy a kampania ti Israel kontra ti Palestino, kas panangdefensana kadagiti umilina iti agarup aginaldaw a panagpatayabda iti missile iti sakupen ti Israel.   

1.

Dumket ti eksena 

iti muging a mautoyan

makigingginnantil

iti daytoy a malmalaga:

ti sirena a wangwang

ti panagbakwit dagiti buteng

ti kanalbuong a pasakalye

ti makapisti a pangpanggepen

dagiti mortar, kanion, rifle

kas kadagiti tao a welwel

kas iti didigran nga imud 

dagiti sibabalud a pagel

ti pannagna iti isu met laeng

a dana, kabsat iti kabsat

 

iti ritual dagiti tulagan a makalasat

kadagiti husga ti pinnaksiat.

Rumkuas dagiti al-allia

ti ganggandiong a kappia

iti daga a naikari

iti siglosiglo itan a riri. 

Ania a pallatibong

ti mangpugsat iti anges 

ti dua gasut di agkurang a biag

no di ket agsurok a binnales?

Adda man bomba iti lukong 

ti dakulap dagiti naidasay

adda man kadagiti soldado 

ni patay wenno ti bomba iti kabusor

adda man iti tartaraudi a saludsod

iti kanito ti mangukom a dios

mano pay dagiti ubing a sugat

ti maipatli iti aglakaddugan a ranggas?

Ta kasano nga ilawlawagmo

iti agar-arakattot a tapok iti pagbabakalan

tumayok a kas salamangka

nga agsuek iti patibong

ti isu met laeng tapok nga adalan

tapno iti saan laeng a maminpinsan

ket makasursuro a di mainsasaan

nga agbirok iti angot ti dara nga iyatang

iti altar ti dios nga agpampamayan

iti templo dagiti mannubbot a pimpiman?

Agsusupadi dagiti aweng ita,

dua nga aldaw kalpasan ti paskua

ti pannakayanak ti maladaga

a mangispal kadatayo

 

iti panagpipinnagungga

a panangiyadal iti leksion

ti mataginayon a kappia:

kanion kontra iti bato

panagipangta kontra iti pamutbuteng.

biag nga utangen, biag nga imaro.

Kasano nga itabonmo dagitoy a buya

iti aglawlaw dagiti nadiosan a purok 

ti sementerio dagiti agbabbabawi a lua 

a koma ket tumrem manipud kadagiti turod

wenno taeng a mabalo, maulila

marebba kas iti panteon ti ari nga ulbod?

2.

Asinno a Palestino ti di masugatan

kadagiti maburak a panggep

kas iti agwarawara a riduma

dagiti bomba nga iti dulang

iti panawen ti panagraranud 

adda iti ungot?

Asino nga Israelita ti di matay

kadagiti sao nga iti barukong 

punial daytoy a maitugkik 

iti amin a puon

ti panagsagaba iti antigo

a panagur-uray

iti final a sapata

kabsat iti kabsat

iti dara kas iti panagsagaba?

Di kadi ta maymaysa a bagi

ti naggapuan a puli

dagiti maris ti sabong

kadagiti tanem dagiti pimmusay

iti man Gaza

iti Jerusalem

iti West Bank

iti Tel Aviv

nga amin ket nakakita

iti panagbettak ti guranggura

iti purok a pakaimassayagan 

dagiti bangkay nga agmadi

koma a pumusay

iti purok ti profeta

ti daniw ti rebolusionario nga ayat

a kadagiti agek agpitik, agungar,

agbiag?

A. Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 28/08

 

Ilokano Poetics and the Petty Political Calisthenics of Ilokano Writers

Written by Dr. Aurelio S. Agcaoili,

Tawid Newsmagazine, Sunday, 06 January 2008

Let us mark this day: today inaugurates another one of those petty calisthenics of Ilokano writers, some of whom are not truly creative except when they devise ways to decapitate other people, rise on the shoulders of those whom they have beheaded, and there, span the horizon for their calculated self-advertisement and self-promotion in the effort to win the approval of the adoring Ilokano public, writers and pretenders and those who only use the name to advance their own personal causes. Ilokano creative writing today is a bundle of contradictions. There is so much hope -- and this hope is largely from the young, those who were not stained with the vestiges of cooptation and collaboration in regimes that were beholden to the illusory ideas of greatness of the Ilokano race and, thus, the Filipino people. And yet there is so much despair as well. This despair is largely contributed by those people  who can afford to wash our dirty linen before the public because, well, they (a) are moneyed, and they have the proofs to show and display before writers, the authentic ones, who keep on writing because they believe that they have something good to say, and (b) have the awards to nail on their house walls so people would not forget that, hey, they have gotten the ultimate recognition from their award-giving bodies who are their friends. Between these two groups of Ilokano writers, I give my full trust to the young. And to them I take my hats off, even if in saying that, I have to admit that many of the writers of the older generations do really make sense and they have shown us the way to articulating our voices as a people. But the younger writers are to whom we will see the redemption of Ilokano creative writing from the boring and rehashed claims of the old generation who have yet to prove that they have been able to make a difference in advancing the cause of Ilokano poetics in the full sense of the word. One young leader I wish to mention is Djuna Alcantara. In her own ways, she translated the delusions of the old leaders, make those delusions SMART, and lo and behold, we have such a decent program at the Don Mariano Marcos State University Open University. We wonder, of course, how she pulled it off, and to her our gratitude and recognition. The other younger writers continue to write, some of them tired of the useless tirades of the elders to whom we look up to for guidance but that guidance is neither here nor there. And write they do, these younger ones, using all the means available to them and creating some kind of an underground and clandestine form of writing the older generations do not even bother to look into. Their commitment is with clarity. They make their craft and art as instruments of Ilokano reflexivity, one virtue we have lost and we have not been able to find in a long while. And for as long as we continue to encourage our young people, Ilokano writing is not going to be relegated to the archives nor to the dustbin of Philippine writing, whether in the Philippines or in the diaspora. Not yet. The older generations have given us something to read, thank you. But many of these are plain and simple crap. We only have to read what the critics are saying. The problem in Ilokano creative writing is that so few read criticism. Some even do not know what it is. And the uninformed writers have the temerity to tell us how to look at the world through their own eyes?#

Kautibo ti ranggas iti daga ti Dios, 1

GAZA CITY, Gaza Strip –Nagitennag iti nasurok a sangagasut a tonelada ti bomba dagiti eroplano a panggera ti Israel idiay Gaza idi Dis. 27. Adda iti turay ti Hamas ti nasao a lugar. Namkuatan ti pannakatay ti nasurok a 200 a tattao daytoy a kampania ti Israel kontra ti Palestino, kas panangdefensana kadagiti umilina iti agarup aginaldaw a panagpatayabda iti missile iti sakupen ti Israel.   

Dumket ti eksena iti muging

kas iti imud nga araken 

ti abal-abal no iti agsipnget

ket rumkuas dagiti al-allia

ti ganggandiong a kappia

iti daga a naikari

iti parikut. Ania a pallatibong

ti mangpugsat iti anges ti dua gasut

adda man bomba iti lukong 

ti dakulap wenno adda iti saludsod.

Ta kasano nga ilawlawagmo

iti tapok a ti bagi ket makasursuro

nga agdursok iti angot ti dara

nga iti ar-arubayan ti Gaza mailaok?

Agsusupadi dagiti aweng ita,

dua nga aldaw kalpasan ti paskua

ti pannakayanak ti maladaga

a mangispal kadatayo iti panaggaapa:

kanion kontra iti bato

panagipangta kontra iti pamutbuteng.

Kasano nga itabonmo dagitoy a buya

iti aglawlaw dagiti purok ti kappia

a koma ket buklen manipud

iti panagpakada iti panagkettel

kadagiti tagainep ti baro a pagilian

dagiti annak ti namarsua?

Asinno a Palestino ti di masugatan

kadagiti maburak a panggep

kas iti agwarawara riduma

dagiti bomba nga iti dulang umagep?

Asino nga Israelita ti di matay

kadagiti sao nga iti barukong ken punial

maitugkik iti amin a puon

ti panagsagaba iti antigo

a panagur-uray?

Di kadi ta maymaysa a bagi

ti naggapuan a puli

dagiti maris ti sabong

kadagiti tanem dagiti pimmusay

iti man Gaza wenno ti ruar

pakaimassayagan dagiti bangkay

a daniw ti rebolunario nga ayat

a kadagiti agek agruting, agbiag?

 

Ni Erap Estrada a Santa

MANILA, Philippines—Former president Joseph Estrada played the belated Santa Saturday and visited poor communities in the villages of Payatas and North Triangle in Quezon City to give out groceries to residents. Estrada arrived at a covered court in Payatas to the cheers of the residents at around 9 a.m. "My New Year's resolution is to continue going around and help in whatever way I could for our people," he told reporters on Saturday morning. J. M. Aurelio, "Estrada plays Santa...belatedly," Inquirer, 12-27-08

Ti bay-ong ti Santa 

ti engkanto dagiti agkutkutim

iti lua. Ditoy dagiti sanselmo

a kaarngit' malamut, 

uray sangapirgis laeng nga ayat

uray manteka nga agpagdilakot

la ket ta malanitan ti bibig

la ket ta malagipda pay laeng

ti dalan ti patiray-ok.

Murkat a kuna 

saan laeng nga iti lukong ti dakulap

ti agmirmiraut a Payatas

ti pakasarakan 

no di ket iti nalawa nga iiseman

ti presidente ti datdatlag a salakan

iti man pelikula wenno iti Malakaniang.

Adda dagiti al-alawen a panggep

iti dua a kilo a bagas

nga asmangan ti maysa a kilo nga asukar

daytay napudaw kas iti bagas

ti dua a lata ti babassit a sardinas

a no paglangoyen iti digo ken kamotig

ket malmes ti baybay.

Umanayen nga arub-oben

pangep-ep iti bisin nga am-ammo unay

sipud pay idi iwaragawagda 

ti maipapan iti gimong a baro

a gimong dagiti katan-okan iti pamuspusan

no kasano a ray-awen ti agulser

babaen iti katawa wenno diskurso

iti maibay-ong a masakbayan

dagiti sardinas wenno bagas

dagiti asukar wenno sabali manen 

a panagaradas dagiti masanting a naranggas

isuda a mangisierto a kukuada

ti umuna a magao a di masinunuo no naluyak

isuda met laeng dagiti agarrap 

nga pagpangkisen ti pirak

dagiti agdiwig ta ingget durbab.

Ti bay-ong a sagut ti presidente

a pinadisi dagiti iriagtayo iti Jericho March

kas iti maikadua a panagpatalakias

kadagiti amin nga arsab

iti man nagan ti sagut ti Santa

iti man nagan dagiti agdakiwas

iti bulsa kas iti baul, isuda a rapas

tapno agikari kadagiti kaasi

ti sansanuong a sardinas, 

ti agbanbaningrot a bagas, 

ti sabali manen a panagarsab.

Ita, laksiden ti diar ti patiray-ok

a kas atang kadagiti agbugsot:

iti Payatas ket ti pulso

ti pagilian nga agbotos,

mangipatakder manen iti bannuar

a bogus iti pedestal ti asi a maibus.

Ingget nakem ketdi dagiti kapada

nga iti bay-ong laeng ket ti anges

isalda: ti nakurapay ti kasinnala

ti baknang nga agpagungga.  

A.  Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 27/08

Daton iti anak, 4

“He could not explain it all in just one sitting. He thought he needed to explain it in a way our son can take … as to why he is still locked up and why he is enduring life in detention,” Myla, Cabochan’s wife, said in an interview with the Inquirer, in L. Uy, "Magdalo soldier explains cause to son", Inquirer, Dec. 24, 2008

Kasano nga usigem

ti dangadang

babaen ti jurado

dagiti agparsiak

a katay no ti ulbod

ket saan nga iti libro 

nga agindeg

no di ket kadagiti paulo

ti damag iti agpatnag

a panagbuniag

iti batibat?

Alusiisen la ketdi ti rikna

a kastoy kas iti rikna

a nagal-alusan 

ti nangabaruanan nga ayat.

Basaek ti umuna a panid

ti palawag ket agtundaak

iti innem a tawen

a panagsapsapul ti ubing

iti ama iti kaadalman 

ti lenned nga agpatnag.

Mababalawko kadi

ti ubing nga iti saklot

nagar-arapaap iti kabakabalio

wenno mapanen

wenno pannakaiwallages

iti angin tapno kalpasanna

ket sippawen nga idaton

iti daga dagiti gubatgubat

nga ay-ayam ti ubing?

Awan sulnit a sirmata

kadagitoy a nagkurangan.

Kasano nga ibagam

iti putot nga adda 

dagiti sabali a putot

kadagiti gumawgawawa

a sellang: dagiti alipato,

kas pagarigan nga agnagan

iti demokrasia a di met 

karuprupa dagiti mailasin

a kaibaan?

Kasano nga ipanmo 

a kas muhon ti nagkurangan

ti nagtakderan dagiti adigi

ti balay ti ili a no awagam

ket wayawaya

no ti biroken ti ubing

ket ti ullaw a marismarisan,

patayyekenna daytoy a 

sirerennek iti taltalon ti Bicutan

iti sango dagiti karsel

iti labes dagiti waya a siitsiitan

tapno iti asul a law-ang

dagiti naparagsit nga ulep

nga iti narayray nga init

agsalakan, sadiay, sadiay

a mapnek iti buya

ti mapuruto nga agila

a ti ipusna ket superman?

Itedmo ti libro

a kadagiti rabii a maktang

ti isip ket inkur-it

iti nalamiis a pagunnatan.

Dagiti balikas daytoy 

ket impusuak ti bulkan

iti barukong, ammok,

paggaammok unay.

Ngem dika koma

dumdumlao, lakayko

a gerero iti sumuno

a maduktalam: addanto

dagiti agkakabsat nga ulimek

iti nagbaetan. 

Ngem ditanto a mangrugi

ti sao a saan a sinsinan.

Nangina ti sao

iti bibig ti putot

ti nakawayawaya a pagilian.

A. Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec. 27/08

 

Daton iti anak, 3

“I no longer would like to be the hero whom my son will only talk about. I dream to be the father whom my son will be so much willing to talk and be with,” wrote former Navy Lt. Manuel Cabochan in "A Father's Confession--Chronicles of a Rebel Soldier" in L. Uy, "Magdalo soldier explains cause to son", Inquirer, Dec. 24, 2008

Dagiti dadduma 

a sao

tagilako a maibaratilio 

iti tiendaan

dagiti nalaka 

a kassaba.

Uray no siasinno 

makairakurak kenka, anak,

iti dara-ken-lasag 

a tagainep ti natured

a mannakigubat nga atapek

a kas koma kaniak

no daytoy a birngas

para kaniak.

 

Agubbog daytoy a rikna

iti gerero ni liday

ngem saan iti babawi,

tumrarong kenkuana

ti maris ti pannakiranget, 

ti balabala ti sao

ti rinnupak iti nagan 

ti linteg iti ar-arapaapen 

a bullalayaw nga ipupokko 

iti aldaw

iti nagan ti kari 

ken ti panagitungpal. 

Adu a saludsod, 

gerero nga ubing,

ti pamkuatantayo 

a sumuko 

iti anniniwan

dagiti salaysay 

a kadagiti rabii 

agdeklarada

iti ipupusay 

tapno kadagiti oras 

ti inana

maipatarus 

ti pateg 

ti inauna a paripirip

a maipasngay.

Sika, dayta, 

sika nga anak

ti panaglangan

kadagiti kanito

nga aw-awagam

dagiti talinaay iti takiag.

Sika ti putot

dagitoy mannakidangadang

a gandat

iti dalan dagiti kanion

iti anggulo dagiti bala

iti kanalbuong ti sao

a makiranget iti nagpanes

nga agpatnag

a sika, sika, anak

ken dagiti amin nga annak

sika, dakayo, ti anting-anting

nga aw-awagak

iti ungto ti mammapatay

a paltog a ti rapiki daytoy

ket ti mamagkappia a gubat

iti panangkautibo

kadagiti rikna a nadagsen unay

matalek a saranay dagiti ribo

nga ipupusay

a ngem ta

mabati nga agpaspasugnod

dayta a rikna

a ngem ta ti libro

ket testamento ti iyuungar.

Awan dagitoy mannakigubat

a rikna kadagiti dulang

a ti napudot a kape

ti maikanaw iti sartin

iti kinirog a bagas a baak

a kadagiti ima 

dagiti mannalon nabasbasan.

Mailaok a maipaburek 

santo mailaok 

iti balikutsa 

ti pinasam-it

a panagraman

iti maparbangonan

a dengngep ti tian.

Ammok dayta a rikna:

iti libro a mapudno 

iti agnanayon: anaknak

met idi dagiti manugsugat

a kampilan, buneng, badang.

Ngem dinak pinanawan

ti amak, wenno di naipupok

iti sardam ti panangipinget

iti imbag, 

sayaat, 

pudno

iti man mabisbisinan

a pinggan 

iti man sakmol

a mail-ila 

a mangan.

Daytoy, ammok, 

ti pagpulkokan ti utek,

kadagitoy a buya:

kasano ngamin 

nga agpangen

ti nawasnay 

a timek 

ti panangipeksa 

iti ayat

iti maturturtor nga ili 

kas iti makipagili a mapadso

nga iti sappuyot 

ti managbasol a langit

iti suli ti karsel nga agkapuyo

ket sadiay ti indulhensia

a kadagiti sarita 

ket agtagilanga a rurog

dagiti di yebkas 

a kapessat ti panaas? 

Siak ti amam.

Ngem amanaka met

laeng dagiti paidam.

Masursuromto met laeng

ti dangadang a kenka

naitani, kenka 

a nailatang.

Kunaemto kaniak:

sagutakto met ti anak

ti libro ni karayo

kas iti lagip

a kaniak impasagrap

iti laksid ti kaawan

kadagiti oras a ti ama

ti aw-awagak.

A. Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec. 27/08

Daton iti anak, 2

“I believe every father would like to be a hero to his son. It was once my dream. Now, I had to let go of that dream, for I wish I could be someone better,” former Navy Lt. Manuel Cabochan wrote in his book. J. Uy, "Magdalo solder explains cause to son," Inquirer, 12/24/08

Iti isip dagiti manakem 

ti rugi ti kappia a rugi 

met laeng dagiti sanaang,

gerero ti ili ken sirmatami.

Saan a kadagiti kari 

nga aggubuay iti bibig ti ari 

wenno iti pus-ong ti aribai 

wenno iti mangtagtagikua 

iti pulbura a pangipatli

kadagiti sansaning-i.

Naridam dagiti murmuray

kadagiti agkabannuag a rugso

nga ikot ti parmata, iti isipmo

kas iti imeng ti nalamiis a selda.

Rehas a landok ti bilangem

kadagiti paskua, iti man

pannakaiyanak wenno

iti panagungar.

Ditanto met laeng, 

iti naulpit a pannusa ti uppat

a diding

iti makaalino a pannakaigirad

ti ngipen iti pingping ti rabiim:

ditanto met laeng ti sariugma 

ti sipnget iti lawag 

dagiti maudatal a panunot 

a kadagiti umili nga agpaarayat,

rayray ti lawag iti nasipnget 

a mutektek ti bannuar nga adi a sika

ta sika, iti soltero a saliwanwan

dagiti nakapupok a nakem,

sika ti pamkuatan ti pasublien

a pagilian ti pusotayo nga umis-isem. 

Itedmo ti libro iti anak

nga itan ket anak ti ili.

Dimo lagidawen ti dina 

pannakaawat iti kasasaad

ti pananghusgana kenka

a saanka a superman nga ama:

kenka dagiti sibibiag a rason

no apay a ti init ket agsapul 

iti bannawag.

Yawatmo ti libro dagiti tagainep

nga idatonmo kenkuana

nga idatonmo met laeng

para kadagiti amin nga annak.

Iti bartolina dagiti mapuyat

a ridep, iti aglatlati a kandado

ti pupokan dagiti gera a pudno

sadiayto a makita ti anak

ti anag ti pannakigasanggasat.

A. Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 26/08 

 

Daton iti Anak, 1

MANILA, Philippines—A few days before Christmas, a detained Magdalo soldier gave his only son a fitting gift—a book he authored to answer questions left unspoken and share kernels of wisdom learned behind bars. J. Uy, "Magdalo soldier explains cause to son," Inquirer, Dec. 24, 2008

Bilangem dagiti umuna 

nga ulimek

dumadangadang iti ili. 

Kadagiti umel a darikmat

ti nakain-inaka a kasasaad

dita  a taladuen 

ti librom dagiti ay-ayam 

dagiti di-matay a lungat:

saanda nga ikankano 

ti karselmo

a narehasan iti ibit

dagiti makaammo iti ulimek

dagiti tanem nga idi pay

iti panawen ti kriminal a panglakayen

a di naggandat a pumusay

kadagiti arpad dagiti rebelde a bituen.

Innem a tawen a kaawan iti sibay

iti ubing nga iti agarog a rabii

ket kadagiti sellang agpasiken

santo imputot kas iti tagtagainepen

anian!

innem a tawen 

umel a kaayan-ayat 

iti daytoy a basingkawel:

sika, gerero, iti ina a daga nakayakan 

dagiti nasudi a panunot

a kadagiti aldawmo ket inka binilang

a kadagiti ngudo ti paltog ket ti anikki

dagiti makipagili nga agnagan iti babawi

awan man laeng pagpatinggaanan

dagitoy a kalak-aman 

ket ita, riknaem 

ti bagsol iti barukong

ti dunggiar 

ti nagtengnga nga ulimek

 

ti anak nga agtawid kadagiti pungtot!

Birokenna piman dagiti apungol

ti ama, ti tapik iti abaga

nga iti pupokan addaka.

Ti panangikulpi, kas pagarigan

iti papel de japon tapno iti imatang

ket ti pangiluganan dagiti kansion 

rebolusion, idanonda kadagiti lenglengleng

kadagiti mannalon 

a kadagiti tuod agparintumeng

kadagiti patron nga agpakaasi 

iti maikadua nga ayat

sabali manen a pangiyablat 

iti kitingkiting, ti apomi a kitingkiting

ti lalaki a nasanting

a mangan uray awan saing

ti kararag tapno di tumangad 

iti barsanga dagiti bengkag. 

Itedmo ti libro:

basaento dagiti agbilang

nga agpullo.

A Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 26/08

Ti Rugi ti Pluma nga Agsaksi

Agis-istaring, 

kuna ti chat box. 

Agis-istaring dagitoy

a mannurat nga iti dudungsa

ket namak pay nga iyalat

ti verso a balitungeg

a ti kudit datdatlag. 

Sadinno aya ti rugi 

ti matalek a pluma nga agsaksi 

iti leddaang ti aribai, musa

iti Ilokano a biag

a saan nga iti panagbirok 

iti nalimbong a palakpak

dagiti ing-ingungoten a kakabsat

isuda nga agsubalit iti sipsipat

iti bangbangir nga isem ti darikmat?

Maysa a profeta 

ti mannurat, patgen a manakem

a mannurat.

Maysa a rebelde 

ti mannaniw, patgen 

a manakem

a mannaniw

profeta ken rebelde 

a ti isip nasimbeng 

kadagiti amin a gagem, 

kas iti bukod a saem 

nga iti ulimek aglemmeng

saanna nga irakurak 

ti kinadatdatlag

dagiti versikulo ti panagayat

iti pluma kas iti papel 

a sairo ti lasag 

nga agbirbirok

iti mayepyep a linabag.  

Saan a ti pluma ket panandi 

kadagiti di tagtagiur-urayen 

a kaltaang 

iti agluloken nga utek, 

wenno ti sentido nga ubbaw, 

kas kadagiti sarita

nga ibaratilio ti tabbaaw

iti man panagtutungtong

wenno iti nalaes a katay.

Saan a panagistaring 

ti rukod dagiti amin 

a makapagungar a meditasion 

ti di mabaldado a balikas 

a kasilpo ti nainkalintegan a biag,

di mangdusdusa nga anges, 

panagimtuod a pangwada iti akikid

a desdes ti utek, 

panagikasaba a sitatalna

iti promesa ni takneng

laing ken sayaat iti umuna 

a linia a manakem

saan 

nga iti panagbarayuboy

kadagiti pamilawan 

iti aweng a nasam-it

wenno timek a babassit 

numan pay adun 

ti pakapilawan 

iti merkado publiko 

ti binnilangan 

iti nagapuanan.

Ti adipen ti pudno a daniw 

aramidenna a piho 

dagiti saning-i ti ili, 

idokumentona 

dagiti amin a trahedia

nga iti pakasaritaan 

ket daytoy 

ti il-ilalaen a tagibi

saan 

nga iti panangitag-ay 

iti bukod a kopita a balitok

ti ammo 

wenno ti panangiyukkor 

iti tanso a medalia 

a sagut ti pagayam a katok

no di ket panagtestigo 

a ti mapadara a sao

iti kada linia a gumawgawa

iti kinalinteg dagiti aldaw

iti kinasimbeng dagiti panirigan

iti kinaapagisu ti naimbag a gasat

daytoy, 

daytoy ti makaispal 

kadatayo kadagiti amin 

a dagensentayo,

datayo a mannurat 

nga insarua ti biag

naisinggalot iti drama 

ti lugar ken panawen iti Ilokos

dagiti taga-Ilokos

tapno makasursurotayo 

kadagiti makaispal

a pangngarig kadagiti malaglagip

a kinelleng, bambantay, turturod

kadagiti paratong ken lusod

dagiti ayat nga agpaspasugnod

daytoy, 

daytoy, iti dara 

dagiti linabag

a mairugi ti ritual ti panagsublisubli

tapno manen ken manen 

sumuknal kadagiti templo ti puli:

iti lengguahe, kas pagarigan

a balay dagiti agas a kasamayan

ti kararua a no dadduma 

ken agpampamayan

ti panagugas 

iti atiddog 

a dila nga uray iti ballasiw-taaw

ken magtengna dagiti dalluyon

makirinnapukrapok kadagiti allon

tapno kadagiti damag ket sadiay

ti il-ilalaan a sabidong

ti panangballaag 

iti sidingan 

a bibig

ti panangikipas 

iti kusit dagiti in-inauna

iti man narugitan a dakulap

iti man nauringan 

a versikulo ti panagarida

dagiti mannaniw a rapas

dagiti mannarita a di agkupas

dagiti sumasalaysay 

a di met makapudno

dagiti mannanao nga agbiag

iti pamarpardaya 

dagiti pammadayaw

dagiti atanud iti pluma 

ken pirak

dagiti amin nga iti pakasaritaan

ket husgana 

di mainsasaanan.

Matda nga agsisisiim ti bileg

ti pakasaritaan kadagiti maiwekwek

a sarita, maiduyok 

iti puso ti daniw

ti mannurat kadagiti nasantuan 

nga iliw

iti man panagpanpanurnor iti dana

ti pannubbot

iti man panagbirbirok

kadagiti naganas a balikas

a ti kaasina ket agsisimbalud. 

Saan 

nga iti panangitag-ay iti ammo

iti nagapuanan agpayso man 

wenno bunga ti nakaitudingan

saan 

nga iti panangirakurak iti laing, 

uray no ibaga kas evanghelio 

ti ngiwatan a martin

wenno ti saosao a loro

a no agkararag ket agdepped

ti madalanan ti angin

saan nga iti panangideklara

nga uray no sumagmamanokayo

ngem nasisiglat ta agistaringkayo amin,

saan, saan a dita ti pamkuatan

ti kanibusanan ti pang-aw ti palso

a daniw nga arindaniw.

Rugi daytoy ti mannurat a tabbaaw:

kukuayo amin a galad

amin a panungpalan dagiti pannubad 

dagiti agkikinnamala a masakbayan 

dagiti paulo ti daniw a magatadan.

Ti makaispal kadatayo 

manipud iti rehas dagiti balikas 

a makaisagut wayawaya

ket ti panangidaniw

iti pudno rikna ni agay-ayat iti ili

iti sagrado a pagsasao dayta nga ili, 

daraan daytoy kadagiti linabag

iti meditasion a sukal 

dagiti sairo ken kaibaan

a permanente a residente iti rinuker

a panagisawang. 

Saan 

nga iti panagbilang dagiti naisurat 

iti panid dagiti naimpagayaman 

a palakpak,

nabayadan man dagitoy

wenno pangsulnit 

iti kalanglanga ti imbag.

Iti panagimutektek, 

sadiay ti anag ti sao 

a mangitunda kadatayo iti law-ang 

tapno kadagiti nalidem 

nga ulep ket sawaren 

ti di agpatingga a lawag

iti saklot ti agpatnag

a no agisem ket agkusilap

tapno kadagiti misterio 

ti panaginnala ti init ken bulan

ken dagiti samiweng 

manipud iti angin maitibnok 

kadagiti makaalay-ay

iti rikna nga ayat

manipud iti makapabang-ar met

a balikas.

Agis-istaring, 

kuna ti chat box.

Maibasar ti aramid 

iti agnanayon a biag 

ti sipupudno a sinurat 

iti leksion ni pintas

nga ipasngay 

ti nakaal-alikaka

a balikas. 

A Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 24/08 

 

Ti Maikatlo a Mea Culpa

Manila, Philippines--For saying sorry, former President Corazon Aquino reaped the whirlwind. M. L. ubac, "Aquino 'sorry' sparks outrage", Inquirer, 12/24/08

Patigmaan daytoy kenka:

agbabawika, kas kadagiti amin

a sutil iti daga. 

Ibagam ti am-amangaw

a dispensar kas iti parparawpaw

a katawa, ubbaw nga aglansad

iti barukong ngem tumayok 

nga agpaisalakan iti nakapresio 

a tallaong. 

Pangpullat kadi daytoy 

kadagiti umuna nga ulimek

no agkikita dagiti nangat-attit

kadagiti makipagili a babassit?

Kasano, kunam, kasano 

ti mangted iti sinsero a patiray-ok

iti babai a merkader iti buyok

a no agmaniobra iti dirangot 

ket namak pay 

a panagsay-op: 

manipud iti altar 

ti nangisit a madonna

agingga iti pasilio dagiti kama 

ti matrimonio a di panagasawa

manipud iti naminaan 

a hardin ti palasio

agingga kadagiti kukulay-ongan 

ti balasador nga esposo? 

Ibagam ti babawi

iti mannanakaw nga iti rehas

ket di pulos nakasursuro 

iti panagbabawi.

Nalipatam kadin dagiti rabii ken aldaw

dagiti bigat ken agmatuon

dagiti linnaaw a kadagiti rusok

ken lulunan, sadiay, sadiayda a nagindeg

tapno laeng kadagiti kalsada

ket urayenmi ti ayuda ti darudar?

Nalipatam kadin dagiti kari 

kadagiti dagiti kanion ken rosas ken rosario

ti eukaristia ti panangpisi iti tinapay

ken panangtilmon iti katay

tapno laeng mapasubli ti aaangsan

tapno maidir-imi dagiti sainnek

dagiti pimmusay tapno dakami

maisuratmi ti kayat a sawen 

ti makipagrikna

a wagayway? 

Saan ta awanka kadagiti butengmi.

 

Saan ta awanka kadagiti pannakigasanggasatmi.

Awanka

kadagiti kanito a ti laeng bendision

ti marka demonio

ti bubon dagiti regta: 

ti panangiluges

ti anghel iti sairo

ti dapanmi kadagiti amin a suitik

ti dapanmi kadagit amin nga arsab

ti dapanmi kadagiti amin a balangkantis

ti imami kadagiti amin a mananggundaway:

iti rupa, iti teltel, iti pispis

ti imami kadagiti amin a mangikari

iti bannawag iti kaadalman ti rabii

a panagbilang iti sakosako a pirak

kasukat dagiti ibit dagiti annak

a no mammigat ket pangngaldaw

ti panangiyawatmi kenka 

iti balitok a bandehado

ti bileg nga isu met laeng 

a balitok a bandehado

ti panangisawangmo ita 

iti dispensa.

Igawidmo koma ti dila, presidente

dagiti sanaang iti mabisbisinan nga aldawmi

a ngem ta nairteng dagiti pammabalaw

kadakami: saan a kardinal wenno obispo

ti mangmisa kadakami

no agipumponkami kadagiti bangkay

dagiti darepdep ti ili.  

Intedmi ti dayaw iti babai

kas iti panangitedmi kenka:

awan dua a sao, 

mayat ti papangresanmi. 

Insaldami dagiti aldaw

kas iti kayaw ti buteng nga agampagaw

kadagiti kalapawmi

kadagiti dakulapmi a mawaw

iti bales ken sayaat ken dung-aw

iti lua kas iti napudot a tinapay. 

Erap resign! Erap resign! kinunanami

Erap resign! Erap resign! inkararagmi

Erap resign! Erap resign! impakaasimi

iti senado dagiti dagensenmi

ngem sulpeng dagiti di manangngaasi.

Ania koma nga aramid

ti pangontrami iti witwit ti tamudom

sika a donia dagiti di mamingga 

a pananglanglanggong

sika a donia dagiti dakulap nga agkapuyo

kas iti panagkalio ti utekmi?

Di masinunuo no sadinno a disso

ti nangibatiam iti asi kadakami.

Iti banarbar ti bosesmi ket ti panaganikki

iti palek ti batuta iti duri

iti biag a maidasay iti sango dagiti padi

iti narugit nga aripit dagiti pannakaipatli

iti maut-utoyanen a rangtay ti Chino Roces a saksi:

saksi dagiti amin a gulib

a ti naganda ket panagayat iti ili 

dagiti amin a panagkurimes 

kadagiti karimi iti agmamayo a dulang

a ti naganda ket panagayat iti ili

dagiti amin nga agbrakadabra

iti Malakaniang kadagiti disoras a panagabuso

a ti naganda ket panagayat iti ili.

Dinamagmo kadi, presidente dagiti amarilio

a gagem, dadaulo dagitoy a panagbabawi

dinamagmo kadi, dinamagmo kadi 

no dagiti tamudo dagiti pagayam

mararaem iti ay-ayam dagiti buklaw

ket mangitudtudo iti tengngat' aldaw

mangisursuro iti panagangtab

tapno iti panagkuyakoy ket ti panagtig-ab?

Dinamagmo kadi 

dinamagmo kadi, dinamagmo kadi

iti senado ti kinaawan linteg

iti konggreso ti panagkumaw

a kabuligna ti panagsursuro a panangkurikor

iti langilangit tapno masursurot' panagbakkuar

tapno manen, manen ken manen,

mangipauneg kadagiti linteg

kadagiti malamut a karbengan dagiti awanan

tapno manen ken manen

mariing ti aarriekan 

marring dagiti selula ti kinaarsab 

tapno sadiay, iti nakatanggaya a ngiwat

sadiay, sadiay 

iti udina masursuro manen ti agbakkuar

tapno manen ken manen ken manen

masunotan ti agipapel iti uray la nga

santo manen punnuen ti karakara

tapno manen ken manen ken manen

masunotan ti agbakkuar.

Sa ita, kunaem, dispensa me, 

mi presidente honorable elegante a torpe

iti awanan bain a panagbibinnalse,

sala a tinawid manipud 

ti duogan a kinaawanan-bain

a no mangikipas ket di mangilin.

Sa ita daytoy a dispensar,

panangirugi iti balabalaen a panagulaw.

Maysa nga allawig daytoy a pammakawan:

kukuami nga umili ti mamakawan. 

Saan a sika ti mangted iti pakunsuelo:

dakami ti nagpautang iti naimbag a nakem

dakami ti mangikaasi iti sursuruenna a saem.

A Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 23/08

Ti Maikadua a Mea Culpa

Manila, Philippines--It was her second mea culpa, but this time former President Corazon Aquino said it in his presence. Ex-President Joseph Estrada said he felt vindicated . L. Salaverria, "Aquino says sorry to Estrada; concedes EDSA II a mistake," Inquirer, 12/23/08.  

Ikarkararagko a makapudno 

dagiti Filipino, kunam,

sika nga ina dagiti amin nga ina ti salakan

iti kaundayan a sipnget kadagiti kinelleng

kas iti kabakiran, kadagiti ili 

kas iti nakem ti pagilian. 

Awanankami idi ti pagpilian

iti panangisebba iti biag iti apuy

ti diktador ken ti babai a kakumplot

ken dagiti aminen a panagpagunggan.

Di umanay dagiti bituen ti naliday a langit

iti nalamiis a rabii dagiti pimmusay

a namnama ti ubing 

kas kadagiti agkabannuag a darepdep

ket ngarud, iti pannakisugal, 

intodomi amin kenka

dagiti amin a baraha ti pusoy

ken sinnunggo ken jakpat, 

iramanmo ti buhawbuhaw

ken dagiti sagsaggamaysan nga ararawmi

a kaing-ingasen ti burat.

Idi damo ket ti patpatiray-ok 

ti kinasayaat.

Idi damo ket ti padaya 

nga agnanayon

kadagiti nasasam-it a balikas, 

makapia iti agsaksakidul a bagi,

nagtagilasag iti abstrakto a biag

manipud iti daton ti mapadara a tarmak. 

Ania ngarud

ta sika ti kapisi dagiti rabii

nga iti saklot daytoy ket ti panggep a nasudi

para iti ili. 

Ania ngarud ta dimo ammo

ti agbirkog, iti sanikua 

kas kadagiti isem

ket sika ti makaammo 

no kasano a biagen

ti agbugbugsot a sangsangit,

dua a dekada daytoy

a panagpanes ti barukong

panangpanagan iti saem

iti baro a gimong. 

Kunam nga ikararagmo 

a makapudnokami iti dadaulo,

a kas iti kaaliado dagiti kabusor,

ideklarada ti sao ti diosda a mangkibkibur

kadagiti amin a kappia ken talinaaytayo.

Malagipmo kadi ti deklarasion

ti evanghelista iti Luneta a nagkuna, 

kas iti anghel

a guardia dagiti amin a di maguardiaan

a kinaatiddog dagiti ima,

ti mannanao a promotor iti panagkararag

iti laksid ti panagpanaas ti boksit

iti laksid ti panagdara ti rusok

inrakurakna ti kinapudno manipud iti boses

a nasinggit a ti markado a presidente ti manok?

Kas iti deklarasion ni Mike Velarde,

iti panangidiaya iti nasantuan nga ima

tapno ni Erap Estrada ket pagnaenna

ti dalan a silpo-ti-riro ti an-anusan lattan

a panagsagaba? 

Saan, saan nga iti kararag 

ti ayan ti sungbat dagitoy a babantot, 

presidente dagiti amin a namnamami idi.

Ti kinalinteg ket adda iti panunot kas iti aramid,

iti panaretokar kadagiti biddut dagiti mangmangkik,

isuda a no agparintumeng ket maawaganda amin

a santa maria a babassit, dagiti amin a virgen a nangisit,

dagiti amin a nazareno nga iti idda ket ti henesis

ti panagkusit a madagdagullit. 

Awan kadagiti dadaulo ti di nagkararag.

Awan kadakuada ti di nangipalnaad panagayat

iti ili kas iti amin a kakabsat.

Awan kadakuada ti nangliklik iti ostia man

wenno bendision ti kardinal dagiti rosas 

wenno padi dagiti tartaray a panagkamkamat

wenno ti panagdigosda iti benditado a danum

iti altar ti kinapalangguad. 

Ta kastoy ti areglo:

ti tanamitim ti signos ti panamati

a dagitoy ket imbaon ti nadiosan nga ari

ti langit kas iti impierno tapno iti panagkurri

dagiti diskurso ti padi ket ti panagkurriti

ti templo dagiti kararag kas ti panagserbi.

Ngem ta saan a kastoy ti kalak-aman

ti ili: 

matdakami amin a siudadano a mabisbisinan 

nga agbuybuya iti ladawan ti kinalabon:

ti gasut a baboy a maletson iti imatang ti Rizal

ti gasut a baka a maletson tapno maiparada

iti kaaduan, makitada ti parabur ti dios

a no mangted iti sungbat ket di met pampanay

ti nalimbong a kari ti presidente iti pelikula

iti umadanin a sipnget, ti karina 

nga awanan kinnabsatan iti panangitungpal iti linteg.

Ket ita dumawatka kenkuana iti pammakawan.

Ket ita ni kaano man dinakam dawatan iti pammakawan

dakami a nangted kenka iti karbengan 

tapno itundam iti ili

ti kasayaatan a kalak-aman: 

wayawaya koma

bukod a daga nga agingga ita 

ket ti dara ti kinelleng

iti Tarlac ti pakakitaan, 

panggedan nga agingga ita 

ket ti pannakilinnemeng

kadagiti bangkarote a pulis nga arabas

no kasta a pagsambuambuanda

dagiti tagilako iti igao kadagiti bangketa

ti rigat ken kinakurapay

makan nga agingga ita 

ket ti tedtedda iti Jollibee

wenno McDonald's

dagiti aglablabunan

wenno ti basura a manok

a ti naganna ket masapul a pagpagen

tapno iti karabukob nga agbalin

iti titilmonan. 

Kadakamika nga agpakawan, 

iti ili a binaybay-an, 

saan a ti manggulgulib a sao

dagiti di makaispeling 

iti panagpampamayan.

Ik-ikkan laeng ti regta 

iti tumeng ti mannanakaw.

Ik-ikkan laeng ti basbas 

dagiti presidente kadagiti panagkurimaong 

iti tengngat' aldaw

idinto ta dakami, 

iti tignay ti panagpadisi,

intedmi amin a bendisionmi 

kadagiti effigy a kaarngi ti dusngi

inurammi amin dagitoy 

iti sango dagiti altar ti poder,

dagiti barbed wire a ngirsi 

dagiti experto iti panagmasaker

iti man bagi kas iti anges

a dagiti obispo ket matdada 

a nakamattider

dagiti hose ti bombero 

a no agpugso ket maiparusisi

ti pigsa kas iti kinatao

santo maudatal ti bugbugtong

a namnama iti nabara ken nadara

a semento iti Mendiola ti panagpullo.

Saan a rumbeng daytoy, 

saan a maikanatad.

Iti panangsaranget iti mortalidad

ket ti pannakasursuro koma 

ti panangtalunton

iti dana nga iti umuna a gundaway

ket kasungani ti baliktad.

A Solver Agcaoili

Hon, HI/ Dec 22/08 

Krus a Katay iti Muging, 2

Lukagennaka ti lamiis, 

kas ti salemsem iti panagngangabit 

ti nabati pay a kinatured.

Kampay-idi ti darepdep 

a makasapul iti kasamayan a sukal:

Baro a katay nga agtaud 

iti bileg ti ina, 

likido ti salamangkana

manipud iti selula ti pammati 

a kadagiti impasngay a dungngo

ket riingen ti krus ti inanama. 

Tallo a krus, kunaem iti agtagibalay

mamintallo a sukotsukot a katay a krus

a mangbuggiaw kadagiti am-amangaw 

kadagiti mangmangkik iti adayo a rabii

ti nagtagtagainep a sika

iti adayo a rabii iti asideg 

dagiti batibat ni malmalanga

a dagiti annak iti tagainep gumawgawawa

isuda iti wangawangan 

ti mangig-igup a bariwangwang

ti pannakaipatli iti masakbayan.

Bumaringkuaska a makirinnupak

iti buteng: iti nasaknap a sipnget

iti umuna nga oras ti bigat a naridam

alawem sadiay ti kararag

nga itanamitim ti nabati a tured

umuna iti panangpagtakkub 

kadagiti agpipikel nga ima

aramid a nasursuro iti kumbento

a nakadulin itan kadagiti nabayagen a tawen

ngem ti panagpilko dagiti tumeng

ti di kaano man matallikudan

uray no ti duri ket sumuko

iti bannog kadagiti masukonsukot a kalman

a ti talinaay ti isip ket manglanglangan. 

Mulenglengam ti pagorasan

a mangirakrakurak iti panagbalaw

dagiti estranghero a rikna ti immadayo nga ama

uray no ipatulodmo dagiti kararag

kadagiti angin a bumanesbes iti Honolulu

tapno koma sumalpot iti sabangan

ti narayray nga agsapa iti Manila.

Kalkulaem dagiti agsapa iti pagilian

a pinanawan, agur-uray 

a kankanayon iti sukal a kas

met iti sangkagimongan a salakan:

maysa pay a ridep, 

maysa pay a lidok, 

maysa pay a tanamitim

iti o apomi a kitingkiting

o krus, o krus nga agbibitin!

Maysa pay nga anus, agur-uray

agpalpalimos: 

iti idda kas iti panagpattapatta

iti kari ti agnanayon santo ti panagawag

tapno agpangen ti pito-a-ribu a milia

a distansia ti krus a katay ti muging,

mamitlo nga aramiden kas idawat

ritual nga aramiden ti kapisi ni ayat

kadagiti ubbing nga ingget komat' gasat.

A Solver Agcaoili

Hon, HI/Dis 21/08

Krus a Katay iti Muging, 1

Agmandi ti rikna iti kaadayo

dagiti garakgak nga iti buridek 

a linia ti daan a daniw

ket ar-ariada iti napalabas

kas iti agdama nga umad-adayo

iti pannakalukag iti agpatnag. 

Adu dagiti gandat 

a para kadagiti annak

nga iti linabag dagiti daniw 

sadiayda a mainaw iti balikas a makapaimbag,

mangpalaing kadagiti sadiwa a sugat

iti mabannog a panunot 

kas iti makaal-aliwaksay a lasag. 

Adu a saludsod ti maimassayag

iti nakamira a paraangan 

dagiti pungdol ti madre-de-kakaw

maseggedan, kas iti makauram a paulo

nga agtunda iti pannakaeddep 

ti nalabaga nga apuy nga aggargarakgak.

Dagitoy a panunot ti kaatag

iti rabii a kadua ti solitario a gasat:

iti naimeng nga ules ket ti alimbasagen 

a kasasaad, iti pananglaglagip no kaanonto

ti aldaw nga agsubli ti panaglalanglang

dagiti garakgak dagiti annak

kadua dagiti ubing nga uni iti panagsubo

a panangnanam iti agas ti bannog

kadagiti taktakawen a darikmat.

Malukagka iti darepdep manipud iti pannakairidep

a di napakpakadaan, kas iti pannakayepyep

no dumteng dagiti agim-imon a rikna

kadagiti palad, 

ti kanigid iti kari iti arte

ti kanawan iti dawat ti dulang

a no agbirok iti maisakmol 

ket dina ammo ti mangliwat.

Iti Torrance nga immuna dayta a darepdep:

ti isisina dagiti gapu no apay a kadagiti sinurat

ket sadiay a biroken ti aglalayon koma a gasat

tapno matulongan ti pangngarig a mangsursurot 

kadagiti amin a suraten iti nagan ti saem

sinurat a panangited iti dayaw ken liday

panagsuknal iti murmuray kas met iti sugel

dagiti agtutuglep a panagiyablat

kadagiti makaagas a katay,

pakrus a mamitlo iti muging

kadagiti tallo a paulo dagiti daniw

nga iti sellang ket nangrugi a nagirakurak

kadagiti nakain-inaka a kasasaad ni ayat.

Pakrus iti muging, mamitlo, kunaen 

iti kasimpungalan dagiti amin nga an-anek-ek

iti man agsisipungtuan a banang-es

iti man aglalayon nga anangsab.

Sukal ti katay a maipakrus, mamitlo

iti rupa ti langit, mamitlo iti tanamitim

iti mangted lung-aw a naimbag a gasat

kontra kadagiti amin a dagensen

mangpalag-an iti im-imeten a daniw 

iti umadani koman a sagrado a bannawag.  

A Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 21/08

Peregrinasion Dagiti Bulbullagaw

Clowns make a pilgrimage to a Mexican basilica, in Guadalupe. They will pray for success for the coming year. Sourced from Fox News, Dec. 18, 2008.

no apay a kadagiti bulbullagaw

a makita ti kasasaad ket maysa

a datdatlag a pasamak 

kadagiti amin a mangsursurnad

iti gasat a kas kenka. 

awan kuskos-balungos,

sika ket bulbullagaw:

agdadata, agpakpakleb,

agam-amangaw

iti palso nga araraw

iti pudno a tabbaaw.

ania ngarud, ania ngarud

no di ket lagipen dagiti katawa

iti laksid ti panangtiltilmon iti lua

bay-an daytoy a maigamer manen

iti rusok santo iti dara

a mapan kadagiti gurong

tapno adda pia ken kired

iti panagparintumeng iti baldosa

bay-an a kadagiti saka ti Virgen

a manangngaasi kadagiti madin makarikna

ket malayus dagiti tapok ken anged ken duggong

kumamang daytoy iti kuelio ti bulbullagaw a sika

sa iti karabukob, sa iti agpipikel a patong.

namak pay dagitoy a reliko ti panagimbag

iti sansanuong.

bulbullagaw a makuna:

napanka iti sabali

nga ili iti kapegges ti kalgaw.

iti los angeles a nadanonmo

ti kayat a sawen ti nasapa a panagrurusing

a dagiti sabong ket kaibatogan

ti pannakapaay. 

wenno ti arinsaed

dagiti maipenpen a panagbabawi

iti yaay tapnon din panunoten

ti panagsubli pay. 

ta kas iti gabat

a sibibiag, agruting ti rikna

uray kadagiti nalamiis a tarigagay

iti man kinelleng a pakapilawan

wenno iti uma ti pangabaruana

sisasagaka man wenno pimpiman.

kaputednaka kadi dagiti unas

mapungo a mayuper iti danum

a kas kadagiti immuna a nakigasanggasat

balo ti unas a maus-os

tapno kadagiti di maungpot 

a pagibaluan kadagiti nabiag

a darikmat ket dita nga agramut

dagiti agragut a namnama

nga iti ili ket di nananam

saan a nabirokan uray koma no naminsan?

kas kadagiti bulbullagaw,

sumuknalka iti Virgen Milagrosa

pumarintumengka kadagiti anghel

iti templo kardinal a Mahoney a kuna ti kontra

ket peke nga adipen ni ayat

iti katedral dagiti migrante a pammakawan

nga itantanamitimmo nga adda koma

iti aglamlammiis nga imam.

basatem ngamin dagiti agpigpigerger

a waig ti kinaawanan-sierto dagiti maipasngay

nga aldaw,

kas iti insegida lattan a panagsipnget

ti aglawlaw tapno iti panagaliwaksay koma ti isip

iti sardam

ket mapidot ti Virgen ti Guadalupe

nga ammom ket kaduam iti panagam-amangaw

dagiti agexilo a bulbullagaw.

iti lawag ti poste ti Normadie iti nagsapalan 

ti Gardena dagiti inauna nga addang,

sirigem ti isem ti ina ti grasia

a ti likod ti istampita ket ti dalan

nga agturong iti darundon a pagkibaltangan.

dika mamati kadagiti patigmaan:

isabukelmo ti Virgen,

idulin nga ilalaen iti pungan

uray iti isasangpet ti nagabay a kalgaw

santo ti nasapa a panagrururos

a kadagiti ramay ket ti maibusen

a panawen ti binubulbullagaw nga ipapanaw.

agpangem ti nawatiwat a distansia

ti lawag ken ti makuartokuarto

a pagiladan. 

iti uluanan ket ti dalan

dagiti eroplano iti LAX a kadagiti rabii

nga alaennaka ti bileg ti ila

ket agparadada a kas bulbullagaw

iti mabibbibi a law-ang.

pamrayam a bilangen dagiti pumanaw

dagiti sumangpet samonto kariten 

ti awan patinggana a langit 

iti baet dagiti ibitmo nga awanan lua

awanan saibbek

tapno kadagiti estasion ti panagsagaba

kas kadagiti bulbullagaw

ket matdaka nga agar-arapaap:

sapay, sapay, sapay

koma, koma, koma,

sapay, sapay, sapay,

koma, koma, koma.

Hon, HI

Dec. 19/2008

Murkat para iti marigrigat

GENERAL SANTOS CITY, Philippines — The rich and the poor, the celebrated and the unknown had one thing in mind: to feast with their hero and world boxing’s latest sensation Manny Pacquiao, on his 30th birthday Wednesday. But the class divide was ever-present — the glitz and glitter of Las Vegas for the VIPs at the KCC Mall convention center and the simple food handouts for the less fortunate at the Oval Plaza grandstand 1.5 kilometers away. A. Zonio, DJ Santos, TJ Burgonio, Inquirer, 12/18/08

Ipatomi dagiti amin a maipato ngem saan a kastoy

ti diar ti kaasi, Pacquiao a koma sanggirmi. 

Ania a langa ti padaya a ti murkat ti kastoy

a simmangbay iti kalsada a kenka agur-uray?

Dakami dagitoy ken ti sipsipat, panagdayaw

Insangpetmo a gapu ti pasindayag.

Yalnagmo ti padaya ket dagiti makasapul iti sustansia 

addada kadagiti lenglengleng, didaka masirpat

idinto ta dagiti barrairong a rapas  

ti presidente dagiti kumbawa, kas pagarigan

ken asawa dagiti sangapangen a mannanakaw

addada kenka, manglamlamiong iti arpad

isuda a miron ken aminen a usisero 

a kalanglanga dagiti kabron

ket iti milion a malamut ti yan ti atension? 

Namak pay dagitoy nga arsab

a no pakanem ida ket kaduaam iti garakgak

samonto pagsinam-iten iti ragragsak.

Iti sabali a bangir, dagiti makiranud a ti katay 

ket aglayus mapan kadagiti baybay ti lua

agayus kadagiti kanal a nabungtot santo kumamang

kadagiti waig a nabuyok iti GenSan a subsublian

nga idiay ket dagiti dapan ken nakirinnupak

iti kinapimpiman? Mano a milion, mano a siim,

mano a panagapas, Pacquiao, ti inrugi

dagiti letson a dagiti laeng abuyot ti makaagsaw?

Dimi maipinta ti kastoy a pabuya ti kinalabon,

ti agdadata a panaggudua dagiti maton

ken dagiti agmirmiraut a malukong. 

Sangatukel a sangadilakot a sangagemgem

a pansit ken innapuy nga ilaok iti lamlamiong

nayonan ti ayatmi kenka, palakpak dagiti mannibrong

ket ti kararag nga iti maysa nga aldaw

kalanglangdaka a saan a ti styrofoam.

Pacquiao a pagtamdan, napanam

kadagiti kalgaw dagiti gawat iti GenSan?

Pacquiao a bannuar, nalipatam kadin

ti insalikadmo a gayuma ti panagrambak?

Di kadi ta kada basnotmo ket addakami

dakami a marigrigat, kaduanakam iti Las Vegas

iti makaay-ayo a kararag panagsayaat?

Daytoy a murkat para iti marigrigat

ti mangal-ay iti ayat, Pacquiao a salakan

kadagiti didigra dagiti mangyaw-awan.

Ala, ngem mag-an kadi ti bibig a malanitan

napipia laeng a liwliwami a manglanglangan?

A Solver Agcaoili

Honolulu, HI/Dec 17/08

Panagibaratilio iti Maladaga

MANILA, Philippines — The Department of Social Welfare and Development (DSWD) on Wednesday condemned the reported sale of babies found in the house of a former town mayor in Rizal province, outside Manila. Inquirer, Dec. 18, 2008

Damag daytoy a kapitulo ti nakain-inaka 

sarita a naggibus baratilio dagiti maladaga:

idi kas ita, sika ken ti sabali nga ubing

mailako a matawaran napintas a talugading  

Talugading a siklo dagiti inosente a garikgik

ken pannakaguped panagdawat iti sanaltek

panagkari kadagiti  pattapatta iti pudno kontra ti ulbod

pananglaga kadagiti pateg ken sayaat, ay agpasugnod,

ibaratilio met ti ili dagiti un-unnoy ti kabsat

a naisangrat kadagiti ubbing nga awanan gasat

awanan gasat, isuda a linglingay koma

kadagiti wingwingiwing iti maladaga

dagiti mangpasangbay iti sariugma a linnaing: 

anak para kadagiti lupes nga awanan bain

iti sabali nga ili, kaniak ti panagkin-od

kenka iti panagtagibi a panagpasugnod

a panagpasugnod iti pannagibi 

ti trahedia ti mabakante a dagidagi

a, ta, ngamin iti daytoy a kapay-an

uray ti kadkadua ket aramidendan

a pagkamatan a mangispal sanaang  

pagpuonan a pangrugian kibaltang

iti panagtagilako iti apros a kilabban

kadagiti isem a bangbangir iti dalikan

pannakapnek a kas iti awis ti lunglungan

ti sagubanit ti utek a mabisin laaw

ti an-anayen ti lilidduokan a mawaw

lak-amen ti timek nga agpaparaw

nanamen lasag nga agam-amangaw.

Agam-amangaw ta kastoy ngarud saritaan

iti daytoy nga ili a ti panaguttong panggedan

kukuakon ti ribo a panagkin-od iti balitang

agapura nga agaramid iti ubing iti saklang 

tapno adut' mailako a masanting nga ubing

kukuan ti merkader ti panagtagibi aleng-aleng

daytoy baro a testamento, ruk-at lusngi ti lalaki

daytoy daan a testamento, wayawaya ti babai.

Wayawaya ti babai a ruk-at lusngi 

daytoy a tulagan dagiti malalaki

ta siak a mismo ti kin-od ili a pakpakawan 

ket sika a mismo ti lupes a kaikarian. 

Kaikarian dinto agadu a pangganakan

Kukua ti ili, kas amin a lupes a saritaan

dinto kaano man mangrikna iti pus-ong 

dinto daytoy agpanaas nga agmauyong.

Agmauyong ti Jalajala iti panagibaratilio:

maladaga ti kasukat ti de-papel a sangaribo

sandi ti madagullit a panaguttog ti lateg a melmel

makisinniping iti magatadan a latilati a nikel.

Latilati a nikel ti adda iti likod ti damag

kastoy ti mensahe ti agdadata a maag

Agpeggad dagiti Jesus, Jose, ken Maria

Ub-ubbing nga iti nagan ket presiot' maysa

Maimaro kas iti naganus unay a barukong: 

panagpagungga dagitoy ti ili a barrairong. 

A Solver Agcaoili

Hon, HI/Dec 17/08

Loteria ti Gasat idiay Roma, 2

Napadasakon ti amin 

a pannakigasanggasat nga imbakbaklay,

iti maminimini a numero kas kadagiti papel ti bangko

a no birngasanda ken yapyap.

Kadagiti agresesion a lukong ti dakulap,

kas iti inggurgurigor a darepdep 

ti lawwalawwa nga iti tawa ket lumaem

santo kadagiti labes ti kanser

ket sadiay nga ipakni ti itlog ni gasat

nga awit-awit iti binigat. 

Kasta, kasta ti gagem

nga intugotko iti Roma, ket ita,

iti daytoy nga aldaw a panagtennag 

ti managsapsapa a nieve,

itayak dagiti dakulap tapno kadagiti lukong

ket matalado ti numero a sukat

ti parintuod wenno kalio ti tumeng. 

Maysa a Noviembre

ita nga agsipungtuan iti Disiembre

iti nalamiis a pangkuyegyeg ti makalamri

nga ules wenno panagbettak ti tropikal a bibig

kas iti Ilokano a piditpidit ken mannalon a ramay

uray no bungonen ti kararua ken lulonan

iti seda a balabal nga isakibot ti agpatnag. 

Manipud iti turod nga agdudungsa,

sumalogak iti Vaticano iti labes

dagiti kumarkarappet a pino

ket sadiay,

iti arrap a lawag ti kandela 

a nakalipaten iti kayat a sawen

ti pannakaiddep, 

iti maysa santo, 

itanamitimko amin a kita 

ti panangabak iti lotto: 

superlotto iti Lunes, Martes, Mierkoles 

megalotto iti aldaw ti Viernes ti arsagid a santa

lutong-makaw iti amin nga aldaw iti pagilian

dagiti arsab ken darukadok ken karuprupada

iti man Manila, iti Filipinas a kain-innala,

a nairanta a pagbakasionan dagiti rikna

iti man Los Angeles a pagallaallaan

ti natiweng a gasat dagiti agkalimduosan

uray no ti lamiis ket agpermanente a residente

iti sellang

iti man Honolulu a pagbilangan

kadagiti Paskua a panagmaymaysa, 

kadua dagiti ladawan ti bantay 

a tagtagikukuaen ti nailet a tawa manipud 

iti agmalem a panangtugtugaw

kadagiti makikamkamalala 

a makaallilaw a burburtia

ti masunotsunotan nga ipapanaw.

Ipempenko iti maleta

dagiti edad-media a sirmata

no ania a numero ti ipatpatigmaan

ni San Camilo a ti pusona ket pasas

a kirriit a  mangga iti babaen ti binulod nga idda.

Ditoy, iti kuerpo dagiti agpaspasiar 

a gasat, iti di makaidna a rabii ditoy nga ili

dagiti santo a natay ken sibibiag

dagiti agngangabit a ragsak, iti buya

dagiti agarog nga agayan-ayat iti Fontana de Trevi

a sadiay ket kalinnantipda ti publiko 

nga agbuybuya kadagiti de-kolor a danum

a maipusuak ken ti sinnanggol 

dagiti manglimlimo a panagdawat 

iti kappia iti patron a San Francisco 

a ti kararag

ket ti kinakurapay ti puso

ti husto nga agay-ayat,

riendaen dagiti gumarut a saludsod

no apay nga adu dagiti daksanggasat

a kas kaniak iti laksid dagiti amin 

nga ipaparintumeng ken isusuknal

iti laksid dagiti nasagraduan nga ar-araraw

iti man kaltaang ti sango ti simbaan ti Roma

wenno iti katedral ti panagam-amangaw.

Kas iti bimmisita, rekpan ti maleta

tapno sadiay ket idulin dagiti yawid

a rikna: 

nalaus a panagbalaw, kunak koma,

iti panangadak manen iti nakaitaoan

ngem ta sumabat met a sumarabo

dagiti pangngadua iti panagsubli a pimpiman.

Panawak ti Roma

ngem ibatik dagiti tagainep

kadagiti rekkang ti baed a  katedral

ni ayat a mangal-allilaw.

Napipianto a surnadan, kunak iti bagik

a panglinglingay, surnadan iti lagip

ken suknalan ti baro bagi, iti panawen

a madanonan, no madanonan pay. 

Ti ngayed ti siudad

ti diak pakaidnaan: kuriruenna 

ti agsegsegga a panunot kas iti imatang

ta dagiti diamante a daradara

kadagiti korona ti adu a Virgen Maria

kadagiti altar a mayatang ti indulhensia.

Aeropuerto Fumiggiano

Roma, Nov-Dis 1998/

rev Dis 17/08/Honolulu, HI

 

Bimmalitok a Paskua iti Golden Coin

(On the spot a daniw, inkur-it iti padaya ti Paoay Association ken inkiddawda nga ibasak iti dayta a pasken a naangay idiay Golden Coin, Waipahu, HI, Disiembre 6, 2008)

Batido dagiti dila kas iti karabukob

Sumga dagiti rikna nga agkubakob

Tapno kadagiti panunot a mawagwag

Umukuok ti Paskua iti mabibi a lasag

Iti panaglalanglang iti Golden Coin ita

Ket rag-o ken rang-ay kasingin a kadua

Karagup gagayyem, mapartuat a lagip

Imaldit' dagiti kanito, italimeng ti isip

Nabalitokan a paskua, karkarna a pasamak

Nasinged a rabii diman mangliwat iti ragsak

Paskua nga iti agsapa nga iti idda ken lam-ek

Dumarang barukong no dalikepkep agrennek

Sala ken kankansion a pagraray-awan

Saan mangliway ti pinnalakpakan

Ngamin ta iti disoras a panagliwliwa

Ti basbas ti Namarsua ti namnama

Dayyeng ti pabuya inkam ngarud 'yawid

Ilaylayonmi nga iti nangina nga aramid

Ket ti sayaat iti kakadua, di pinnasagid

Kinaimbag kinnabsatan puera arsagid

Ngarud, papagayam a gayyem tured

Bendision iti maysa ken maysa ited

Kinaimbag nakem ti adda a taginayon

Kas panangiburay sagrado a bendision

Iti kastoy a ragragsak di maikapis

Dagiti iliw nga iti ili maiwallages

Sumurot kadagiti agdakiwas a banesbes

A kumamang kadagiti baybay a naapres

Iti rabii ket ti panagrarambag

Iti ragragsa a kasingin imbag

Panangsantiguar iti balbalatong

Panangipadto ti pudno iti kulluong

Datayo met ita dagiti saksi

Ayat ti Apo a manangngaasi

Datayo nga iti daytoy a tallaong

Kontra amin a kibalballiondong

T rikna kas kadagiti insenso

Ti mira kas iti balitok ti mago

Datayo ngarud iti ti aglak-am

Ti grasia a bendision Mangisalakan

Aglugaytay ngarud iti daytoy a rabii

Agsaludartayo iti maysa a tagibi

Nga iti riknatayo ket agbalin a kabsat

A gapu dagiti kailiw a kinasayaat

Naimbag a Paskuayo amin, kakabsat

Naimbag a Baro a Tawen, awan labas

Kadakayo a yawatko ti naimbag a gasat

Kadakayo ti parabur ti lawag di agkupas

Waipahu, HI

Dis 6, 2008

Chacharatsa Para iti Ili

“Putang ina! ... Patayin ang Gloria-forever Cha-cha na ito!" Senador Mar Roxas, iti rali iti Makati, Disiembre 12, 2008, Inquirer, Dec. 13, 2008

Kastoy ti agsala iti cha-cha, kabsat:

Iwidawid dagiti ima a paragammat

Santo isabukel dagiti rapas a dakulap

Iti nauneg a kaban dagiti pada nga arrap.

Idinto nga ar-aramiden amin dagitoy,

Ummongen aso a karuprupat' baboy

Bilinem dagitoy kas uken ti ili

Ikkan iti taldeng kas saluad supadi.

Titit para kadagiti senador a gamrud

Sutsot kadagiti diputado nga ulbod

Dorobo kadagiti amin a buyot 

Siiigam man wenno sitatakrot.

Agkalawikiw uk-uken, sungoda iti dapan,

Lak-amen buyok ti amo a di mangiramraman.

Daytoy a buyok ti bangbanglo ti aribai

A darukadok, nga iti rali di makangirsi.

Kasla mira ngamin ken insenso ti padi

Ti angot iti asawa a pimpiman kaarngi 

Batido kadagiti amin a linalangsot

Dagiti teddek ti pagilian a baningrot

Naktisal-it a talaga ti kakastoy, 

No ti aribai ket isuna ipabus-oy:

'Nian ta namnama koma ti sangapagilian

Ngem ta dadaulo met dagiti garamugam.

Ugaw iti isakmol kas iti derrep nga itantan

Ta namak pay nga ibalin ti rikna nga awan

A ti pannangan mamitlo ket pananglangan

A ti pannakapnek ket panagbubussog lattan 

Kasano koma a mamati dagiti umili

Iti panggep no kinnusit ti aramid ti aribai

No dagiti tuta ket ukenda a pasalsali

Arrabis ti nasken wenno latigo ti pagi.

Baliwan amin a paglintegan a kas rumbeng

Ngem saan nga iramraman bukod a gagem

Bay-an a ti kaaduan ti manghusgat' aramiden

Ta pagimbagan nakurapay ti pudno ken nasken.  

Dis 12/08

Hon, HI